به گزارش ایبنا، جنگ در خلیج فارس و انسداد تنگه هرمز بازار انرژی جهان را روزانه با کمبود هشت میلیون بشکه نفت و ۲۰ درصد گاز مایع طبیعی مواجه کرده و نوسان تند قیمتها را به دنبال داشته است. این اتفاق در شرایطی رخ میدهد که پیش از این جنگ روسیه و اوکراین بازار انرژی جهان را دچار تلاطم کرد و حالا تحلیلگران انرژی میگویند انسداد تنگه هرمز شرایط بازار انرژی را به کلی دگرگون کرده و احتمال دارد که این مسیر حتی پس از جنگ دستخوش تغییرات عمیقی شود؛ تغییراتی که اقبال سرمایهگذاری و تجارت انرژی را به سمت قاره آفریقا متمایل کرده است.
نفت و گاز آفریقا پس از دو جنگ
اقبال به نفت و گاز آفریقا پس از جنگ روسیه و اوکراین افزایش یافت و با جنگ در خلیج فارس، حالا بسیاری از تحلیلگران اعتقاد دارند قاره آفریقا میتواند یکی از برندگان بزرگ این جنگ باشد و توجه سرمایهگذاران بزرگ انرژی را جلب کند. آفریقا حدود ۱۰ درصد از ذخایر اثباتشده نفت و هفت درصد از منابع گاز دنیا را در خود جای داده است. با این حال تولید نفت و گاز در این قاره با مشکلات متعددی روبهرو بوده است که اصلیترین چالش آن نبود سرمایه لازم برای اکتشاف و استخراج نفت و گاز به شمار میآید. این روال برخلاف کشورهای ثروتمند حاشیه خلیج فارس است که توانستهاند با سرمایهگذاری در میادین نفت و گاز خود به یکی از ستونهای اصلی بازار انرژی جهان تبدیل شوند.
در این شرایط، اما جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران که انسداد تنگه هرمز را به دنبال داشته است، بسیاری از معادلات این بازار را تغییر داده و به نظر میرسد که بازار انرژی جهان پس از جنگ خلیج فارس دیگر آن بازار سابق نشود. مسئلهای که پس از جنگ روسیه و اوکراین تجربه شد و مسیرهای تأمین و سرمایهگذاری انرژی در جهان را دستخوش تغییرات گسترده کرد.
جنگ روسیه و اوکراین و جنگ خلیج فارس نگاههای بسیاری از مشتریان و سرمایهگذاران انرژی را به سمت قاره سیاه برده است. آفریقا ذخایر نفت و گاز قابل توجهی دارد. پنج کشور لیبی، نیجریه، الجزایر، آنگولا و مصر بالغ بر ۱۲۰ میلیارد بشکه نفت خام را در اختیار دارند و این قاره تقریبا ۱۰ درصد از ذخایر جهانی را در اختیار دارد. این تخمینها اکتشافات اخیر در بسیاری از کشورهای آفریقایی مانند نیجر، اوگاندا، سنگال، ساحل عاج، غنا و... را در نظر نمیگیرند. در این میان لیبی بزرگترین ذخایر نفتی را در قاره آفریقا دارد که بین ۴۸ تا ۵۰ میلیارد بشکه تخمین زده میشود و از نیجریه با ۳۷ میلیارد بشکه و الجزایر با ۱۲ میلیارد بشکه پیشی گرفته است. با این حال، میزان صادرات نفت آفریقا فقط به حدود هشت میلیون بشکه نفت میرسد که این عدد از ظرفیت صادرات نفت عربستان بهتنهایی پایینتر است.
تولید پایین نفت آفریقا به دلیل ترکیبی از عوامل ازجمله سرمایهگذاری ضعیف، ناامنی گسترده در برخی از کشورها و محیطهای تجاری است که قادر به جذب بازیگران اصلی در این بخش نبوده. اما چهار تولیدکننده اصلی نفت آفریقا یعنی نیجریه، لیبی، آنگولا و الجزایر توانستهاند بازیگران مهمتری در بازار نفت جهان باشند. در زمینه تولید گاز هم آفریقا حدود هفت درصد از مجموع ذخایر گاز دنیا را در خود جای داده است و در مجموع خاورمیانه و آفریقای شمالی در حال حاضر ۴۱ درصد از ذخایر اثباتشده گاز دنیا را در خود جای دادهاند.
بخش اعظم ذخایر گاز طبیعی اثباتشده در قاره آفریقا در چهار کشور نیجریه، الجزایر، مصر و لیبی قرار دارد که در مجموع ۹۲ درصد مجموع ذخایر این قاره را تشکیل میدهند و در سالهای گذشته تقاضای واردات گاز از آفریقا رو به رشد بوده است. بنا بر آمار منتشرشده توسط شرکت تحقیقاتی و تحلیلی ریستاد انرژی در نروژ، ذخایر کشفشده گاز طبیعی آفریقا در حدود یک دهه گذشته با حدود ۳۰ درصد افزایش از ۱۴ تریلیون مترمکعب به
۱۸ تریلیون مترمکعب رسیده است. پیشبینیها حاکی از آن است که این رقم در سال ۲۰۳۰ از ۲۰ تریلیون مترمکعب فراتر برود؛ بهویژه اینکه غولهای بزرگ نفت و گاز اروپا در سالهای گذشته راغب به فعالیت در آفریقا شدهاند و گفتوگوها میان کشورهای آفریقایی مانند الجزایر و نیجریه با اتحادیه اروپا در مورد ساخت و بهرهبرداری از خطوط لوله جدید برای انتقال گاز در جریان است. از طرف دیگر، شرکتهای نفتی اروپایی و بینالمللی در تلاش برای انعقاد معاملات بزرگ نفتی و دستیابی به میادین نفت و گاز کشفشده در قاره آفریقا هستند. همچنین چین به دنبال گسترش سرمایهگذاری در این قاره بوده است.
پوستاندازی مسیرهای تجاری نفت
گزارشهای موجود حاکی از آن است که اقبال به بازار نفت و گاز و حتی ظرفیتهای انرژی تجدیدپذیر آفریقا، پس از دو جنگ روسیه و اوکراین و جنگ خلیج فارس رو به افزایش است. تا پیش از جنگ روسیه و اوکراین، روسیه چیزی حدود نیمی از گاز اروپا را تأمین میکرد و یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت قاره سبز به شمار میآمد، اما وابستگی بیش از حد بازار انرژی اروپا به روسیه سبب شد که با وقوع جنگ در اوکراین وضعیت شکنندهای برای بازار اروپا رقم بخورد. همین موضوع سبب شد اروپا بهسرعت درصدد توسعه انرژیهای تجدیدپذیر برآید و به جبران تحریم روسیه، سایر تولیدکنندگان نفت و گاز را جایگزین کند؛ تولیدکنندگانی که به صورت عمده از کشورهای حاشیه خلیج فارس بودند. اما جنگ خلیج فارس بار دیگر به بازار انرژی اروپا شوک وارد کرد و اروپا را نگران شراکت تازه خود کرد.
در این میان، چین بهعنوان بزرگترین واردکننده انرژی جهان، گرچه توانست از فرصت تحریم روسیه و ایران استفاده کرده و نفت این کشورها را با تخفیف فراوان بخرد، اما این امتیاز در جنگ خلیج فارس برای چین از بین رفت و انسداد تنگه هرمز نهتنها سبب صعود قابل توجه قیمت نفت به بالای صد دلار به ازای هر بشکه شد، بلکه بسیاری از شرکای نفتی چین در منطقه تحت تأثیر جنگ و انسداد تنگه هرمز قرار گرفتند. در همین زمینه آژانس بینالمللی انرژی اعلام کرد درگیریهای خاورمیانه با تغییر مسیر جریان مالی، سرمایهگذاری در حوزه گاز طبیعی را در سال ۲۰۲۶ به بالاترین حد در ۱۰ سال گذشته میرساند. به گزارش رویترز، آژانس بینالمللی انرژی در گزارشی اعلام کرد که سرمایهگذاریهای جهانی در پروژههای گاز طبیعی در سال جاری میلادی با بیش از ۱۰ درصد افزایش به ۳۳۰ میلیارد دلار میرسد که بالاترین حد در ۱۰ سال گذشته است. همچنین فاتح بیرول، رئیس آژانس بینالمللی انرژی، در بیانیهای اعلام کرد اکنون کشورهای تولیدکننده و مصرفکننده برای تنوعبخشی به مسیرهای تجاری و منابع انرژی، تلاش خود را افزایش دادهاند.
در گزارشی دیگر تحلیلگران تأکید کردهاند که صادرات نفت از تنگه هرمز شاید هرگز به سطح پیش از جنگ بازنگردد. هشداری که میتواند به سرمایهگذاران و مشتریان بازار انرژی علامت بدهد که مسیرهای تجاری نفت و گاز را تغییر دهند. در همین زمینه تسنیم به نقل از شبکه سیانبیسی نوشته که بازار جهانی نفت ممکن است پس از جنگ با ایران وارد مرحله جدیدی شود که در آن صادرات نفت از تنگه هرمز دیگر به سطوح قبل از جنگ بازنگردد. براساس این گزارش، مالکان کشتیها اکنون باید این احتمال را در نظر بگیرند که درگیریها در خلیج فارس میتواند بار دیگر بهطور ناگهانی شعلهور شود و منجر به نبود تمایل شرکتهای کشتیرانی برای عبور از تنگه هرمز شود.
به نوشته سیانبیسی، کشتیهای تجاری غربی احتمالا در صورتی که تنگه هرمز همچنان تحت کنترل عملی ایران باقی بماند، با احتیاط بیشتری از این مسیر عبور خواهند کرد؛ بهویژه اگر برای عبور از تنگه ناچار به هماهنگی با ایران باشند که میتواند آنها را در معرض خطر نقض تحریمهای آمریکا قرار دهد. این گزارش هشدار میدهد پیامدهای چنین سناریویی بهسختی قابل پیشبینی است؛ چراکه تنگه هرمز یکی از مهمترین گذرگاههای انرژی جهان به شمار میرود. این در حالی است که تا پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در تاریخ ۲۸ فوریه، آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز هیچگاه بهطور جدی با چالش مواجه نشده بود، اما پس از آن ایران عملا این آبراه را مسدود کرد.
آفریقا بار دیگر در تیررس سرمایهگذاران
این رخدادها سبب شده است آفریقا بار دیگر و پس از جنگ روسیه و اوکراین مورد توجه مشتریان و سرمایهگذاران انرژی قرار بگیرد. دادههای منابع تجاری نشان میدهد پالایشگاههای هند پس از اختلال در عرضه نفت خاورمیانه به دلیل جنگ خلیج فارس، به واردات نفت از آمریکای لاتین و آفریقا روی آوردهاند. به گزارش مهر، دادههای کپلر نشان میدهد پالایشگاههای هند برای جبران کمبود نفت، واردات از ونزوئلا، برزیل، آنگولا و نیجریه را در ماههای آوریل و میافزایش و به خرید نفت روسیه ادامه دادهاند. این در حالی است که پالایشگاههای هند، سومین واردکننده و مصرفکننده بزرگ نفت جهان، تا پیش از آغاز جنگ خلیج فارس، بیشتر نفت خام خود را از خاورمیانه میخریدند. همچنین دادههای اولیه مؤسسه کپلر نشان میدهد هند ماه گذشته به دلیل توقف صادرات، خرید نفت از عراق را متوقف کرد. علاوه بر این تحلیلگران میگویند که جنگ ایران باعث شده است تولیدکنندگان انرژی آفریقا از این شرایط سود ببرند؛ زیرا میتوانند بهعنوان جایگزینهای امنتر و قابل اعتمادتر مطرح شده و خریداران اروپایی و آسیایی را جذب کنند. براساس این تحلیلها، بخش LNG آفریقا آماده رشد قابل توجهی است و انتظار میرود ظرفیت آن تا سال ۲۰۴۰ بیش از دو برابر شود، با پشتیبانی پروژههای بزرگ و زیرساختهای جدید. براساس گزارش اکوایران، پیشبینی تحلیلگران بازار جهانی انرژی حاکی از آن است که ظرفیت صادرات LNG آفریقا از حدود ۸۰ میلیون تن در سال ۲۰۲۵ به بیش از ۱۷۵ میلیون تن در سال ۲۰۴۰ افزایش خواهد یافت. صادرات LNG جنوب صحرای آفریقا تا سال ۲۰۳۴ به ۴۴.۵ میلیارد مترمکعب میرسد که رشد ۱۷۵درصدی نسبت به ۳۰.۹ میلیارد مترمکعب در سال ۲۰۲۴ است. این رشد ناشی از پروژههای بزرگ در موزامبیک، آنگولا، گینه استوایی، نیجریه و کامرون خواهد بود. پروژههای مهم شامل پروژه ۲۰ میلیارد دلاری LNG موزامبیک توسط TotalEnergies و توسعه میدان گاز Coral در موزامبیک توسط شرکت ایتالیایی Eni است. همچنین ExxonMobil در پروژه ۳۰ میلیارد دلاری Rovuma LNG در شمال موزامبیک فعالیت میکند و سهم ۲۵درصدی دارد؛ در کنار شرکایی مانند Eni، CNPC چین، Korea Gas و ADNOC امارات.
همچنین بحران انرژی جهانی باعث تسریع پروژههای طولانیمدت آفریقا شده است، ازجمله خط لوله گاز ترانسصحرا که گاز نیجریه را از طریق نیجر و الجزایر به اروپا منتقل میکند. این پروژه که سالها در حالت برنامه بوده، اکنون به فاز ساخت فعال رسیده و ظرفیت سالانه ۳۰ میلیارد مترمکعب گاز برای اروپا را فراهم میکند.
این اتفاق در حالی رخ میدهد که پس از جنگ روسیه و اوکراین هم تقاضای سرمایهگذاری اروپا در بخش تولید و استخراج و همچنین ترانزیت نفت و گاز آفریقا افزایش قابل توجه داشت که از آن جمله میتوان به سرمایهگذاری گسترده ایتالیا در بخش گاز الجزایر اشاره کرد. بهطوری که پیشبینی شد تولید سالانه گاز نیجریه به ۲۰۰ میلیارد مترمکعب در سال برسد که عدد قابل توجهی است. همچنین موزامبیک یکی از امیدهای تولید گاز اروپا به شمار میآید که البته ناامنی در این کشور روند ورود سرمایهگذاران را با تردید مواجه کرده است.
گذشته از این، آفریقا یکی از مناطق غنی از ذخایر لیتیوم است؛ لیتیومی که برای توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و تولید باتریهای ذخیره برق نقش حیاتی دارد. پیشبینی شده بود تولید لیتیوم آفریقا در سال ۲۰۲۴ نسبت به سال ۲۰۲۳ تقریبا سه برابر شود. در حالی که در سال ۲۰۲۳، این منطقه چهار درصد به تولید جهانی لیتیوم کمک کرد. این رشد قابل توجه عمدتا به دلیل افزایش سرمایهگذاری چینیها در این قاره است. شرکتهای چینی انحصار استخراج لیتیوم در آفریقا را در اختیار دارند و بیش از ۹۰ درصد از عرضه پیشبینیشده لیتیوم این قاره برای این دهه از پروژههایی که بخشی از آن متعلق به نهادهای چینی است، نشئت میگیرد. انتظار میرود بیشتر رشد عرضه از زیمبابوه تأمین شود که آن را در بین هفت تولیدکننده بزرگ جهان قرار میدهد. علاقه چین به آفریقا نشاندهنده استراتژی آن برای تأمین مواد معدنی حیاتی لازم برای فناوریهای انرژی پاک است. با وجود اینکه چین تنها ۱۱ درصد از ذخایر لیتیوم جهان را در اختیار دارد، طبق گفته سازمان زمینشناسی آمریکا، ۶۰ تا ۷۰ درصد از پالایش لیتیوم جهان را نیز در دست دارد.
منبع: شرق
