به گزارش ایبنا به نقل از مهر، چک الکترونیک قرار بود یکی از مهمترین گامها برای سادهتر شدن معاملات و کاهش جعل و خطا در نظام پرداخت کشور باشد. این ابزار که با هدف حذف کاغذ افزایش شفافیت و سرعت دادن به مبادلات طراحی شده است اکنون در دسترس بخشی از مشتریان بانکی قرار دارد. با این حال واقعیت بازار چیز دیگری میگوید. بسیاری از مردم هنوز ترجیح میدهند همان برگه کاغذی آشنا را دریافت کنند و کمتر سراغ نسخه الکترونیکی بروند. دلیل این احتیاط فقط ناآشنایی با فناوری نیست. در کنار آن نگرانی از نحوه رسیدگی قضایی ابهام در ضمانت اجرا و دشواری استفاده برای شرکتها و کسب و کارها هم دیده میشود. همین مجموعه عوامل باعث شده است که با وجود فراهم بودن زیرساخت در ۲۵ بانک چک الکترونیک هنوز به ابزار رایج بازار تبدیل نشود. کارشناسان میگویند تا وقتی مردم مطمئن نشوند که این چک در دادگاه و اجرا همان قدرت چک کاغذی را دارد و برای شرکتها هم از نظر امضا و مهر تکلیف روشنی پیدا نکند استقبال گسترده از آن بعید است.
چک الکترونیک در ظاهر باید کار را برای مردم سادهتر کند. دیگر خبری از برگههای کاغذی نیست. امکان گم شدن یا دستکاری کمتر میشود. ثبت و پیگیری هم در سامانه انجام میگیرد. اما در عمل این ابزار هنوز نتوانسته جای خود را در بازار باز کند. بسیاری از فروشندگان خریداران و حتی برخی شرکتها وقتی پای معامله میرسد همان چک کاغذی را ترجیح میدهند. علت این موضوع را باید در چند لایه مختلف جستوجو کرد.
نخستین دلیل ناآشنایی عمومی است. خیلی از مردم هنوز نمیدانند چک الکترونیک چگونه صادر میشود چگونه منتقل میشود و در صورت برگشت خوردن چه مسیری دارد. برای بخشی از جامعه چک یک ابزار قدیمی و شناخته شده است. آنها سالها با آن کار کردهاند و دردسرهایش را میشناسند. اما چک الکترونیک برایشان هنوز یک ابزار تازه و کم تجربه است. در بازار هم معمولاً چیزی که شناخته شدهتر باشد زودتر پذیرفته میشود. وقتی یک ابزار مالی تازه به اندازه کافی توضیح داده نشده باشد مردم در استفاده از آن احتیاط میکنند.
دومین دلیل به اعتماد حقوقی برمی گردد. در معاملات مالی فقط سرعت و راحتی مهم نیست. مهمتر از آن این است که اگر مشکلی پیش آمد چه اتفاقی میافتد. بسیاری از فعالان بازار میپرسند اگر چک الکترونیک برگشت بخورد آیا همان ضمانت اجرای چک کاغذی را دارد. آیا میتوان سریع برای آن اقدام قانونی کرد. آیا دادگاهها با آن مثل یک سند قابل اتکا برخورد میکنند. آیا اجرای احکام آن روشن و بدون ابهام است. این پرسشها هنوز برای خیلیها پاسخ قانع کننده و یکسان ندارد. تا وقتی این اطمینان کامل شکل نگیرد طبیعتاً بازار با احتیاط برخورد میکند.
سومین عامل به عادتهای معاملاتی مردم مربوط است. در اقتصاد روزمره فقط قانون و سامانه تعیین کننده نیست. عادت و تجربه هم نقش مهمی دارند. چک کاغذی برای بسیاری از مردم چیزی ملموس است. برگه را میبینند امضا را میبینند و آن را در دست دارند. همین حس فیزیکی در معاملات ذهنی از امنیت ایجاد میکند. در مقابل چک الکترونیک دیده نمیشود و برای برخی همین موضوع باعث تردید میشود. به زبان ساده بعضی افراد هنوز سند کاغذی را جدیتر از سند دیجیتال میدانند حتی اگر از نظر فنی و قانونی هر دو اعتبار داشته باشند.
چهارمین مسئله به کاربری و سهولت استفاده برمی گردد. هر ابزار جدیدی اگر پیچیده به نظر برسد دیرتر پذیرفته میشود. در حال حاضر بخشی از مردم به ویژه اصناف سنتی و افراد کمتر آشنا با فناوری در استفاده از خدمات دیجیتال احساس راحتی کامل ندارند. ثبت اطلاعات احراز هویت کار با برنامههای بانکی و اطمینان از درست انجام شدن مراحل برای آنها گاهی دشوار است. طبیعی است که چنین کاربری اگر بین دو گزینه قرار بگیرد گزینه سادهتر و آشناتر یعنی چک کاغذی را انتخاب کند.
در کنار این موارد مسئله مهم دیگری هم وجود دارد که به اشخاص حقوقی مربوط میشود. شرکتها و نهادهای حقوقی معمولاً برای صدور سند مالی ضوابط خاص خود را دارند. در بسیاری از شرکتها مهر شرکت و امضای اشخاص مجاز طبق اساسنامه اهمیت دارد. حالا در چک الکترونیک این پرسش مطرح میشود که جای مهر شرکت چیست. آیا امضای دیجیتال به تنهایی کافی است. اگر اساسنامه شرکت بر مهر فیزیکی تاکید کرده باشد تکلیف چه میشود. این ابهام برای شرکتها مهم است، چون اگر در آینده اختلافی پیش بیاید باید مطمئن باشند سند صادر شده از نظر حقوقی بدون ایراد است. به همین دلیل برخی شرکتها هنوز به استفاده از چک کاغذی تمایل بیشتری دارند.
یک کارشناس اقتصادی درباره این وضعیت میگوید مشکل اصلی چک الکترونیک در ایران فنی نیست بلکه بازار هنوز به آن عادت نکرده است. مهدی ناظمی پژوهشگر حوزه نظامهای پرداخت که سالها روند تحول خدمات بانکی و ابزارهای مالی را رصد کرده است میگوید مشکل چک الکترونیک در ایران بیشتر از آنکه فنی باشد رفتاری و نهادی است.
به گفته او «زیرساخت صدور و انتقال چک الکترونیک از نظر فنی آماده است، اما پذیرش اجتماعی زمان بر است و تا زمانی که بازار به تجربه عملی مطمئن نرسد این ابزار رشد نمیکند». او میافزاید که بیش از ۹۹ درصد مبادلات چکی در ایران هنوز کاغذی است و این نشان میدهد که مسئله اصلی نبود اعتماد روانی به نسخه دیجیتال است.
ناظمی تاکید میکند که مزیت فنی برای مردم کافی نیست و باید مزیت ملموس اقتصادی نیز وجود داشته باشد. او میگوید «وقتی مردم احساس نکنند چک الکترونیک کارشان را سادهتر میکند طبیعی است که سراغ همان روش سنتی بروند. بازار ایران به شدت تجربه محور است. مردم وقتی سند کاغذی را در دست دارند حس کنترل بیشتری دارند. اگر چک الکترونیک قرار است جایگزین شود باید این حس کنترل را با شفافیت بیشتر و سرعت بیشتر در پیگیری ایجاد کند.
او همچنین به مسئله ابهام حقوقی اشاره میکند و میگوید «تا زمانی که رویه قضایی استفاده از چک الکترونیک در همه دادگاهها یکسان و روشن نشود اعتماد شکل نمیگیرد. مردم باید بدانند اگر چک الکترونیک برگشت بخورد همان ضمانت اجرایی چک کاغذی را دارد. نه فقط در قانون بلکه در عمل». به گفته این کارشناس یکی دیگر از مشکلات جدی مربوط به اشخاص حقوقی است. او میگوید «برای شرکتها موضوع مهر و امضای مجاز حیاتی است. اگر تکلیف امضای دیجیتال و جایگزینی آن با مهر شرکت در قوانین و اساسنامهها شفاف نشود بعید است شرکتهای بزرگ از چک الکترونیک استقبال کنند».
این کارشناس توضیح میدهد که آینده چک الکترونیک وابسته به سه نقطه کلیدی است. نخست اینکه مردم تجربه موفقی از آن در معاملات واقعی داشته باشند. دوم اینکه رویه قضایی و اجرایی آن کاملاً شفاف شود. سوم اینکه بانکها و نهادهای مرتبط آموزش و اطلاع رسانی ساده و گسترده ارائه کنند. او تأکید میکند اگر این سه شرط فراهم شود چک الکترونیک میتواند به جایگاه اصلی خود برسد، اما بدون آنها رشد آن بسیار کند خواهد بود.
این کارشناس بیشتر مبادلات چکی هنوز به شکل کاغذی انجام میشود و سامانههای لازم از نظر فنی وجود دارند، اما مردم و بنگاهها هنوز اعتماد روانی کافی به نسخه دیجیتال پیدا نکردهاند. او میگوید تا وقتی برای کاربر مزیت ملموس و روشن ایجاد نشود و رویه استفاده از چک الکترونیک در بین مردم جا نیفتد رشد آن کند خواهد بود. این نظر نشان میدهد که مسئله اصلی فقط راه اندازی سامانه نیست بلکه تغییر رفتار و اعتماد عمومی است.
یکی دیگر از دلایل کم بودن استقبال ضعف اطلاع رسانی است. بسیاری از مردم اصلاً نمیدانند چک الکترونیک چه تفاوتی با چک کاغذی دارد و چه مزیتی میتواند برایشان داشته باشد. اگر ابزار تازهای به زبان ساده معرفی نشود و تجربه مثبت آن به مردم نشان داده نشود انتظار استقبال گسترده واقع بینانه نیست. در بسیاری از کشورها ابزارهای جدید مالی ابتدا با آموزش گسترده و سپس با مشوقهای جدی جا میافتند. در اینجا هم اگر بانکها و نهادهای مسئول فقط به اعلام رسمی بسنده کنند و برای مردم توضیح روشن ندهند نتیجه چندان چشمگیر نخواهد بود.
از طرف دیگر برخی کاربران نگران خطاهای سامانهای هستند. ابزار الکترونیک به اینترنت و پلتفرم بانکی وابسته است. اگر در زمان صدور یا انتقال چک مشکلی فنی رخ دهد اعتماد کاربر آسیب میبیند. چک کاغذی در این مقایسه سادهتر و کم ریسکتر به نظر میرسد. همین تصور باعث میشود بعضی افراد در معاملات حساس سراغ نسخه الکترونیک نروند.
در مجموع میتوان گفت چک الکترونیک از نظر طراحی یک ابزار مفید و مدرن است، اما برای جا افتادن در جامعه فقط به وجود بانک و سامانه نیاز ندارد. مردم باید مطمئن شوند که این ابزار در عمل همان اعتبار و قدرت اجرایی چک کاغذی را دارد. باید برای شرکتها هم تکلیف مهر و امضا روشن شود. باید رویه قضایی و اجرایی آن شفاف باشد؛ و مهمتر از همه باید بازار احساس کند که استفاده از آن واقعاً آسانتر و مطمئنتر از روش سنتی است. تا آن زمان بعید است چک الکترونیک بتواند به ابزار اصلی معاملات روزمره تبدیل شود.
چک الکترونیک ایدهای برای آینده نظام پرداخت است. ایدهای که میتواند جعل را کم کند پیگیری را آسانتر کند و معاملات را شفافتر سازد. اما هر ابزار مالی تازه برای موفق شدن فقط به فناوری نیاز ندارد. اعتماد عمومی مهمترین سرمایه آن است. در حال حاضر این اعتماد هنوز کامل شکل نگرفته است. مردم از یک سو با چک کاغذی خو گرفتهاند و از سوی دیگر درباره سرنوشت حقوقی چک الکترونیک در دادگاه و اجرا اطمینان کامل ندارند. شرکتها هم با پرسشهای مربوط به مهر و امضا و اساسنامه روبه رو هستند؛ بنابراین اگر قرار است چک الکترونیک از یک خدمت بانکی محدود به یک ابزار رایج و قابل قبول در بازار تبدیل شود باید همزمان سه مشکل حل شود. ابهام حقوقی برطرف شود. تجربه کاربری آسانتر شود؛ و مزیت واقعی آن برای مردم ملموس شود. بدون این سه شرط استقبال گسترده از چک الکترونیک دشوار خواهد بود.
