به گزارش خبرنگار بینالملل ایبنا، افزایش تنشها با ایران و جهش قیمت انرژی نشان داده است که چگونه تحولات ژئوپلیتیکی در خاورمیانه میتواند اقتصاد اروپا را به سرعت تحت فشار قرار دهد و وابستگی این قاره به بازارهای جهانی انرژی را به نقطه آسیبپذیری تبدیل کند.
در حالی که جنگ با ایران بازارهای جهانی انرژی را ملتهب کرده است، اروپا بیش از هر منطقه دیگری اثر این تنشها را احساس میکند. افزایش قیمت نفت و گاز در پی تشدید درگیریها، بار دیگر نشان داده است که تصمیمات و تحولات مرتبط با ایران میتواند بهسرعت توازن بازار انرژی جهان را تغییر دهد و اقتصادهای وابسته به واردات انرژی را تحت فشار قرار دهد.
ماه گذشته، در تالار تاریخی بورس آنتورپ بلژیک، «امانوئل مکرون» رئیسجمهور فرانسه در جمع مدیران صنایع سنگین اروپا سخنرانی کرد. او بدون مقدمه به موضوعی پرداخت که ذهن همه حاضران را مشغول کرده بود: قیمت بالای انرژی در اروپا. مکرون صریحا گفت که این مسئله «یک نقطه ضعف» اساسی برای اقتصاد اروپا است.
حتی پیش از تشدید جنگ با ایران نیز انرژی یکی از مهمترین چالشهای اروپا به شمار میرفت. قیمت برق در این قاره بهمراتب بالاتر از ایالات متحده و چین است و همین موضوع باعث شده برخی کارخانهها تعطیل شوند یا فعالیت خود را کاهش دهند.
در همین حال شرکتهای بزرگی مانند BASF بارها نسبت به هزینههای بالای انرژی هشدار دادهاند و صنایع انرژیبری مانند فولادسازی نیز از کاهش رقابتپذیری اروپا سخن گفتهاند.
اکنون با افزایش تنشها در خاورمیانه، فشار بر اقتصاد اروپا بیشتر شده است. در هفته جاری قیمت گاز در اروپا به بالاترین سطح خود در سه سال اخیر رسید. برآورد اندیشکده «استراتژیک پرسپکتیوز» نشان میدهد که تنها همین جهش قیمتی دستکم ۱.۳ میلیارد یورو به هزینههای انرژی اروپا افزوده است.
اگرچه این افزایش هنوز به سطح بحران انرژی پس از جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ نرسیده، اما نشانهای جدی از آسیبپذیری ساختاری بازار انرژی اروپا محسوب میشود. تحلیلگران میگویند تحولات مرتبط با ایران بار دیگر نشان داده است که بازار جهانی انرژی به شدت به تحولات ژئوپلیتیکی حساس است و اروپا بیش از بسیاری از مناطق دیگر در معرض این شوکها قرار دارد.
«آن-سوفی کوربو» پژوهشگر مرکز سیاست جهانی انرژی در پاریس، میگوید: «این اتفاق در بدترین زمان ممکن رخ داده است. اروپا هم از نظر قیمت و هم از نظر حجم عرضه به بازار جهانی انرژی وابسته است. صنایع اروپایی اکنون با نگرانی به این وضعیت نگاه میکنند و میگویند: نه یک بحران دیگر.»
همین فشارها باعث شده در اروپا موجی از بحثها درباره راهحلهای فوری شکل بگیرد. برخی پیشنهاد حذف مالیاتهای انرژی یا کاهش سیاستهای اقلیمی پرهزینه را مطرح کردهاند، هرچند منتقدان هشدار میدهند چنین اقداماتی ممکن است روند توسعه انرژیهای تجدیدپذیر را مختل کند.
در بروکسل نیز نگرانیها جدی است. به گفته منابع آگاه، در یکی از نشستهای اخیر اتحادیه اروپا، مقامهای ارشد به کشورهای عضو هشدار دادهاند که تحولات ناشی از جنگ با ایران نشان میدهد مسئله انرژی برای آینده این اتحادیه «ماهیتی حیاتی و سرنوشتساز» دارد.
رهبران اروپایی قرار است در نشست ۱۹ مارس درباره راهکارهای کاهش قیمت انرژی و حمایت از صنایع تصمیمگیری کنند. زیرا فشار هزینههای انرژی اکنون بهطور مستقیم بر تصمیمهای سرمایهگذاری شرکتها اثر گذاشته است.
برای نمونه، شرکت «ورسالیس» وابسته به گروه انرژی ایتالیایی «انی» در حال تعطیلی برخی کارخانههای خود است؛ نشانهای از اینکه صنایع انرژیبر در حال بازنگری در این پرسش هستند که آیا اروپا هنوز مکان مناسبی برای تولید صنعتی محسوب میشود یا نه.
«مارکوس کامیِت» مدیرعامل BASF نیز هشدار داده است که اروپا «با سرعتی بیسابقه در حال از دست دادن ظرفیت صنعتی خود است.» هم اکنون اروپا در نقطهای حساس از نظر راهبردی قرار دارد. این قاره تلاش میکند همزمان صنایع خود را حفظ کند، رقابتپذیری اقتصادی را افزایش دهد، در رقابت جهانی هوش مصنوعی عقب نماند و توان دفاعی خود را تقویت کند؛ اهدافی که همگی به انرژی عظیم و پایدار نیاز دارند.
برآورد بلومبرگانایاف نشان میدهد که تقاضای نهایی برق در اروپا تا پایان دهه جاری نسبت به سال ۲۰۲۴ حدود ۵۷ درصد افزایش خواهد یافت. بخش عمده این رشد ناشی از گسترش خودروهای برقی و پس از آن مراکز داده خواهد بود؛ مراکزی که برای توسعه هوش مصنوعی به مصرف عظیم برق نیاز دارند.
پس از بحران انرژی ناشی از جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲، اروپا بخش بزرگی از گاز مورد نیاز خود را از طریق گاز طبیعی مایع وارداتی تأمین میکند. همین مسئله این قاره را بیش از گذشته در معرض نوسانات بازار جهانی قرار داده است.
در همین حال رقابت برای دسترسی به منابع انرژی نیز افزایش یافته است؛ بهویژه پس از آنکه یکی از تأسیسات بزرگ گاز مایع قطر هدف حمله پهپادی ایران قرار گرفت. چنین تحولاتی نشان میدهد که حتی یک حادثه در خاورمیانه میتواند به سرعت قیمتها و جریان عرضه در بازار جهانی انرژی را تغییر دهد.
«دن یورگنسن» کمیسر انرژی اتحادیه اروپا، در گفتوگو با بلومبرگ تأکید کرد: «مشکل اصلی فقط اختلال در عرضه نیست، بلکه تأثیری است که این تحولات بر بازارهای جهانی میگذارند؛ و این تأثیر در نهایت مستقیماً به مصرفکنندگان اروپایی منتقل میشود.»
طی ماههای اخیر مسئله انرژی به حوزه امنیت و دفاع نیز کشیده شده است. در کنفرانس امنیتی مونیخ، که اندکی پس از نشست صنعتی آنتورپ برگزار شد، بسیاری از گفتوگوها حول این محور بود که افزایش توان نظامی اروپا نیز به انرژی بیشتری نیاز دارد.
پارلمان اروپا اعلام کرده است که صنایع دفاعی بهطور فزایندهای «انرژیبر» شدهاند. تولید تجهیزات نظامی مانند موشکها و خودروهای زرهی و همچنین راهاندازی سامانههای پیشرفته مانند پهپادها و شبکههای سایبری به مصرف گسترده برق نیاز دارد.
«جیمز آپاتورای» مشاور ارشد ناتو در امور دفاع سایبری و ترکیبی، میگوید: «نیروهای مسلح به سمت برقیسازی حرکت میکنند؛ از پهپادها گرفته تا ناوگانهای ترکیبی. اما شبکههای برق اروپا حتی برای ظرفیتهای صنعتی فعلی هم با مشکل روبهرو هستند، چه برسد به شرایطی که هزاران نیروی ناتو بهطور ناگهانی وارد یک منطقه شوند.»
با وجود این چالشها، اروپا همچنان بخش مهمی از راهبرد انرژی خود را بر توسعه سریع انرژیهای تجدیدپذیر بنا کرده است؛ زیرا هزینه عملیاتی انرژیهای بادی و خورشیدی بسیار پایین است. برخی تحلیلگران معتقدند اهداف سبز اروپا ممکن است با واقعیتهای آینده مصرف انرژی – بهویژه در حوزه هوش مصنوعی و مراکز داده – سازگار نباشد.
«ابا بوش» وزیر انرژی سوئد، هشدار داده است: «اگر امروز در سیستم برق و انرژی خود با مشکل روبهرو هستیم، با گسترش کامل تولیدات مبتنی بر هوش مصنوعی در اتحادیه اروپا این مشکلات بهمراتب بزرگتر خواهد شد.»
از این رو برخی سیاستمداران خواستار کند کردن روند گذار سبز شدهاند. دولت ایتالیا پیشنهاد داده است که اتحادیه اروپا بهطور موقت سیستم تجارت انتشار کربن را تعلیق کند؛ سیستمی که برای هر تن دیاکسیدکربن منتشرشده هزینه تعیین میکند.
با این حال، برخی قانونگذاران اروپایی هشدار میدهند که بازگشت به سوختهای فسیلی راهحل بلندمدت نیست. «توماس پلرن-کارلن» نماینده پارلمان اروپا، میگوید: «در بروکسل موجی از نوستالژی برای سوختهای فسیلی شکل گرفته است، اما تنها راه واقعی دستیابی به امنیت انرژی، فاصله گرفتن از آنهاست.»
تحولات اخیر نشان داده است که معادلات ژئوپلیتیکی خاورمیانه – بهویژه درگیریهای مرتبط با ایران – همچنان یکی از مهمترین عوامل تعیینکننده در بازار جهانی انرژی هستند؛ عاملی که میتواند قیمتها را تغییر دهد، برنامههای صنعتی کشورها را تحت تأثیر قرار دهد و حتی مسیر سیاستهای اقتصادی و امنیتی اروپا را دگرگون کند.
