به گزارش خبرنگار بینالملل ایبنا، در صورت تشدید تنش میان ایران، آمریکا و اسرائیل و بسته ماندن تنگه هرمز، جهان با کمبود فوری در مواد انرژیبر، شیمیایی و راهبردی روبهرو خواهد شد؛ کمبودهایی که از نفت و LNG تا اوره، هلیوم، میعانات گازی و نفتای پتروشیمی را در بر میگیرد و شوک دومینویی در بازارهای جهانی ایجاد میکند. این گزارش به بررسی این حقیقت میپردازد که کدام مواد در خط مقدم کمبود ناشی از بحران هرمز قرار دارند؟
۱. نفت خام و فرآوردههای وابسته: نخستین و بزرگترین شوک عرضه
تنگه هرمز مهمترین مسیر انرژی جهان است و روزانه ۱۷ تا ۱۸ میلیون بشکه نفت خام—معادل ۲۰ تا ۲۲ درصد از کل مصرف روزانه جهان—از این گلوگاه عبور میکند. این حجم شامل صادرات تقریباً تمام تولیدکنندگان اصلی خلیج فارس، یعنی عربستان، عراق، امارات، کویت و ایران است. بر اساس گزارش رسمی EIA، در هیچ مسیر جایگزینی ظرفیت کافی برای جابهجایی حتی نیمی از این حجم وجود ندارد. بنابراین، کوچکترین اختلال در هرمز به معنای حذف یکپنجم عرضه نفت جهان از بازار است.
در بحرانهای مشابه (۲۰۱۹، ۲۰۲۰)، حتی احتمال انسداد هرمز سبب جهش ۲۵ تا ۳۰ درصدی قیمت نفت برنت ظرف ۷۲ ساعت شد. اکنون با بالا بودن تقاضا و محدود بودن ظرفیت مازاد اوپک—حدود ۳.۵ میلیون بشکه—اگر هرمز برای تنها یک هفته بسته بماند، قیمت نفت میتواند در بازه ۱۲۰ تا ۱۴۰ دلار تثبیت شود. این وضعیت بهسرعت هزینه پالایش، سوخت حملونقل، و کالاهای انرژیبر را افزایش خواهد داد.
منابع: EIA ، Bloomberg Energy
۲. گاز طبیعی مایع (LNG): بحرانی عمیق برای واردکنندگان آسیایی و اروپا
قطر، دومین تولیدکننده بزرگ LNG در جهان، بخش عمده تولید سالانه خود—بیش از ۱۰۵ میلیارد مترمکعب در سال—را از تنگه هرمز صادر میکند. بر اساس گزارش IGU، حدود ۲۱ درصد کل تجارت جهانی LNG از این مسیر عبور میکند. واردکنندگان اصلی شامل ژاپن، کرهجنوبی، هند، چین و اتحادیه اروپا هستند.
چنانچه مسیر هرمز مسدود شود، قیمت گاز در شاخصهای اصلی مثل TTF اروپا و JKM آسیا احتمالاً ۴۰ تا ۶۰ درصد افزایش خواهد یافت. این افزایش برای نیروگاههای حرارتی آسیا، که بخش زیادی از برق خود را با LNG تولید میکنند، به معنای دو برابر شدن هزینه تولید برق است. در اروپا نیز—که پس از قطع واردات روسیه بهطور فزایندهای به LNG متکی شده—افزایش قیمت میتواند بار دیگر بحران انرژی سال ۲۰۲۲ را بازآفرینی کند.
منابع: IGU ، S&P Global
۳. اوره و کودهای شیمیایی: زنجیره تأمین غذا در معرض تنش شدید
اوره—پرکاربردترین کود دنیا—مستقیماً از گاز طبیعی تولید میشود. هر اختلالی در عرضه گاز، یا افزایش قیمت LNG، مستقیماً بر قیمت اوره تأثیر میگذارد. ایران و قطر مجموعاً ۱۳ میلیون تن اوره در سال تولید میکنند و ایران به تنهایی ۶ میلیون تن از این مقدار را صادر میکند. این صادرات عمدتاً به هند، ترکیه، چین و برزیل میرود.
در صورت انسداد هرمز، حدود ۱۵ درصد از حجم صادرات جهانی اوره از دسترس خارج میشود. بانک جهانی در گزارش «Commodity Markets Outlook» اعلام کرده است که در بحرانهای انرژی گذشته، قیمت اوره بین ۲ تا ۲.۵ برابر افزایش یافته است. افزایش قیمت کودها بهطور متوسط قیمت تمامشده غلات جهانی—گندم، ذرت، برنج—را ۱۲ تا ۱۸ درصد افزایش میدهد و این مسئله تهدیدی جدی برای امنیت غذایی برخی مناطق آسیا و آفریقا خواهد بود.
منابع: FAO، World Bank Commodities
۴. هلیوم: ماده ای کوچک، اما فوقالعاده راهبردی برای فناوریهای پیشرفته
قطر یکی از دو تولیدکننده اصلی هلیوم جهان است و ۴۵ درصد از هلیوم صنعتی دنیا را تولید میکند. تمام تأسیسات هلیوم قطر در منطقه راس لفان قرار دارند و صادرات آن کاملاً وابسته به عبور از تنگه هرمز است.
کاربردهای هلیوم در بخشهایی است که هیچ جایگزین کوتاهمدتی ندارند:
در بحران ۲۰۱۹، اختلال در عرضه قطر باعث افزایش ۱۲۰ درصدی قیمت هلیوم شد. در بحران کنونی، توقف صادرات قطر میتواند ظرف کمتر از یک ماه توان تولید تراشه در آسیا را تا ۳۰ تا ۴۰ درصد کاهش دهد، که پیامد آن کمبود جهانی تجهیزات الکترونیکی و افزایش قیمت محصولات نیمههادی خواهد بود.
۵. میعانات گازی و نفتای پتروشیمی: گلوگاه حیاتی صنایع پلاستیک آسیا
میعانات گازی که از قطر و ایران صادر میشود—حدود ۵۰۰ تا ۵۵۰ هزار بشکه در روز—خوراک اصلی پتروشیمیها در کرهجنوبی، ژاپن، تایوان، سنگاپور و چین است. این ماده پس از پالایش تبدیل به نفتا شده و برای تولید پلاستیکهایی مانند PE، PP، PVC، PET، ABS استفاده میشود. بر اساس گزارش IEA، حدود ۴۰ درصد نفتای وارداتی شرق آسیا از منطقه خلیجفارس تأمین میشود.
اگر صادرات این مواد مختل شود، قیمت جهانی نفتا از میانگین ۶۰۰ دلار به بیش از ۹۰۰ دلار در هر تن میرسد و کارخانههای پلاستیکسازی در آسیا ناچار میشوند تولید خود را ۱۰ تا ۱۵ درصد کاهش دهند. این کاهش بهسرعت زنجیره خودروسازی، بستهبندی مواد غذایی، لوازم خانگی و الکترونیک را تحت تأثیر قرار خواهد داد.
منابع: IEA Chemicals ، S&P Global Platt
۶. فلزات انرژیبر؛ پیامد دومینویی افزایش قیمت انرژی
تولید آلومینیوم، فولاد و مس بسیار انرژیبر است. با افزایش قیمت نفت و گاز، هزینه تولید این فلزات نیز جهش میکند. در بحران انرژی ۲۰۲۲ اروپا—که ناشی از کاهش واردات گاز روسیه بود—قیمت آلومینیوم در بازار LME بیش از ۷۰ درصد افزایش یافت و دهها کارخانه ذوب آلومینیوم و فولاد مجبور به تعطیلی شدند.
در صورت انسداد هرمز، اروپا و آسیا با افزایش جدید قیمت انرژی روبهرو میشوند. گزارش IEA برق ۲۰۲۴ نشان میدهد که در شرایط بحران انرژی، قیمت برق صنعتی در اروپا میتواند ۱۰۰ درصد افزایش یابد. این افزایش سبب میشود کارخانههای تولید فلزات عملاً از نظر اقتصادی غیرقابلفعالیت شوند و در نتیجه عرضه جهانی فلزاتی، چون آلومینیوم و فولاد کاهش یابد.
منابع: LME، IEA Electricity Market Report
۷. بیمه دریایی و حملونقل: افزایش هزینه پنهانی که دامن همه کالاها را میگیرد
حتی کالاهایی که مستقیماً از هرمز عبور نمیکنند نیز از بحران تأثیر میپذیرند.
شرکت Lloyd’s Market Association اعلام کرده است که در دورههای تنش نظامی در خلیج فارس، حق بیمه کشتیها میتواند ۳۰۰ تا ۴۰۰ درصد افزایش یابد. در بحران کنونی، حق بیمه شناورها در مسیر خلیج فارس از ۰.۵ درصد ارزش بار به بیش از ۲ درصد رسیده است.
این افزایش بهطور غیرمستقیم هزینه نهایی تمام کالاهای وارداتی و صادراتی را بالا میبرد و موجب تورم حملونقل جهانی میشود—حتی برای کالاهایی که اصلاً در منطقه خلیج فارس جابهجا نمیشوند.
منابع: Lloyd’s List
در مجموع باید گفت انسداد تنگه هرمز تنها یک اختلال منطقهای نیست؛ بلکه یک شوک ساختاری برای نظام عرضه جهانی است و بیشترین آسیب آن در مرحله نخست به نفت، LNG، اوره، هلیوم، میعانات و نفتا وارد میشود.در مرحله دوم نیز صنایع فلزی، خودروسازی، پتروشیمی، الکترونیک و حتی بخش غذایی جهان تحت تأثیر قرار میگیرند.
حتی در سناریوی بازگشت سریع آرامش، اثرات افزایش هزینه انرژی و حملونقل میتواند برای ماهها در تجارت جهانی باقی بماند—مشابه آنچه در بحرانهای نفتی دهه ۷۰ و شوک گازی اروپا در ۲۰۲۲ رخ داد.
