به گزارش خبرنگار ایبنا؛ بانک مرکزی و معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری با آغاز برنامهای سهساله برای توسعه رمزنگاری پساکوانتومی، نخستین گام برای آمادهسازی زیرساختهای بانکی و پرداخت کشور در برابر تهدیدهای احتمالی رایانههای کوانتومی را برداشتهاند. تدوین نقشه راه مهاجرت، ایجاد آزمایشگاه تخصصی، شناسایی سامانههای در اولویت و ورود تدریجی بانکها به اجرای راهکارهای جدید، بخشهای اصلی این برنامه است؛ برنامهای که با توجه به پردازش سالانه بیش از ۸۷ میلیارد تراکنش در شتاب و حدود ۱۱۱ میلیارد تراکنش در شاپرک، مستقیماً با امنیت یکی از بزرگترین زیرساختهای دادهای کشور ارتباط دارد.
توسعه رایانش کوانتومی هنوز به نقطهای نرسیده است که امنیت شبکه بانکی ایران را با یک تهدید فوری مواجه کند، اما مسئلهای که بانک مرکزی اکنون به سراغ آن رفته، آمادهشدن پیش از رسیدن چنین تهدیدی است. بانک مرکزی و معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری چهارم شهریورماه تفاهمنامهای را برای «توسعه فناوری و زیرساختهای رمزنگاری پساکوانتومی در حوزه پولی و بانکی» امضا کردند.
براساس این برنامه، قرار نیست الگوریتمهای رمزنگاری شبکه بانکی به صورت ناگهانی جایگزین شوند. ابتدا باید داراییها و سامانههای رمزنگاری شناسایی و ارزیابی شوند، استانداردها و الزامات فنی تدوین شود، راهکارهای جدید در محیط آزمایشگاهی مورد آزمون قرار گیرند و سپس مهاجرت سامانههای بانکی و پرداخت به صورت مرحلهای انجام شود.
این رویکرد از آن جهت اهمیت دارد که مسئله رمزنگاری پساکوانتومی تنها به انتخاب یک الگوریتم جدید محدود نیست. شبکه بانکی مجموعه بزرگی از سامانهها، تجهیزات، نرمافزارها، گواهیهای دیجیتال و سازوکارهای تبادل داده را دربرمیگیرد که تغییر در لایه امنیتی آنها باید بدون ایجاد اختلال در خدمات روزمره بانکی انجام شود.
ابعاد شبکهای که قرار است برای عصر پساکوانتوم آماده شود را میتوان در آمار تراکنشهای بانکی مشاهده کرد. عبدالناصر همتی، رئیسکل بانک مرکزی، در مراسم امضای تفاهمنامه اعلام کرد سالانه بیش از ۸۷ میلیارد تراکنش در شبکه شتاب و حدود ۱۱۱ میلیارد تراکنش در شبکه شاپرک پردازش میشود.
به این ترتیب، فقط مجموع تراکنشهای سالانه این دو شبکه به حدود ۱۹۸ میلیارد تراکنش میرسد. در کنار آنها، براساس آمار اعلامشده از سوی رئیسکل بانک مرکزی، سامانه پایا سالانه حدود ۳.۵ میلیارد تراکنش، ساتنا ۹۳ میلیون تراکنش، چکاوک ۱۱۴ میلیون تراکنش و سامانه پل بیش از ۵۰۰ میلیون تراکنش را پردازش میکند.
گستردگی این زیرساخت توضیح میدهد که چرا مهاجرت رمزنگاری در نظام بانکی نمیتواند پروژهای کوتاهمدت باشد. هر تغییر باید ضمن حفظ امنیت، سازگاری سامانهها و استمرار ارائه خدمات را نیز تضمین کند.
بخش مهمی از امنیت ارتباطات دیجیتال امروز بر الگوریتمهای رمزنگاری کلید عمومی استوار است. مسئله از جایی آغاز میشود که رایانههای کوانتومی در صورت رسیدن به توان پردازشی کافی، بالقوه قادر خواهند بود برخی از روشهای رمزنگاری متداول را که اکنون امن محسوب میشوند، با تهدید مواجه کنند.
رمزنگاری پساکوانتومی پاسخی به همین مسئله است. برخلاف آنچه از نام آن ممکن است برداشت شود، برای اجرای این روشها الزاماً به رایانه کوانتومی نیاز نیست. الگوریتمهای پساکوانتومی روی زیرساختهای محاسباتی متعارف اجرا میشوند، اما به گونهای طراحی شدهاند که در برابر حملات مبتنی بر رایانش کوانتومی نیز مقاوم باشند.
این موضوع در جهان نیز از مرحله پژوهش صرف عبور کرده است. مؤسسه ملی استاندارد و فناوری آمریکا (NIST) در سال ۲۰۲۴ نخستین سه استاندارد اصلی رمزنگاری پساکوانتومی را نهایی کرد و اکنون به سازمانها توصیه میکند فرایند شناسایی الگوریتمهای آسیبپذیر و برنامهریزی برای مهاجرت را آغاز کنند. در برنامه گذار این نهاد، حذف الگوریتمهای آسیبپذیر در برابر رایانش کوانتومی تا سال ۲۰۳۵ هدفگذاری شده و برای سامانههای پرریسک، مهاجرت زودتر در نظر گرفته شده است؛ بنابراین اقدام اخیر بانک مرکزی ایران را میتوان بخشی از یک روند بزرگتر در امنیت زیرساختهای دیجیتال دانست؛ روندی که مسئله اصلی آن نه مقابله با حملهای موجود، بلکه جلوگیری از ایجاد شکاف امنیتی در آینده است.
یکی از مهمترین بخشهای تفاهمنامه بانک مرکزی و معاونت علمی، تدوین «نقشه راه مهاجرت» است. این سند باید اهداف، اولویتها، الزامات فنی و امنیتی، مسئولیت دستگاهها، منابع و مراحل انتقال از سازوکارهای رمزنگاری موجود به راهکارهای پساکوانتومی را تعیین کند.
برای راهبری این فرایند نیز «کمیته مشترک راهبری توسعه رمزنگاری پساکوانتومی» تشکیل خواهد شد. سه نماینده بانک مرکزی و دو نماینده معاونت علمی در این کمیته حضور خواهند داشت و سیاستگذاری کلان، تصویب طرحها، هماهنگی اقدامات و نظارت بر اجرای برنامه را برعهده خواهند گرفت.
یکی دیگر از خروجیهای این همکاری، ایجاد «مرکز ملی توسعه رمزنگاری پساکوانتومی» است. براساس جزئیات منتشرشده از تفاهمنامه، ساختار، بودجه، نحوه اداره و حدود اختیارات این مرکز باید حداکثر ظرف سه ماه پس از امضای تفاهمنامه در کمیته مشترک تعیین شود.
مدت اجرای تفاهمنامه نیز سه سال تعیین شده است. این زمانبندی نشان میدهد آنچه آغاز شده بیش از آنکه یک تغییر فنی محدود باشد، برنامهای برای ایجاد ظرفیت نهادی، فنی و اجرایی در شبکه بانکی است.
جزئیات تازهای که شرکت ملی انفورماتیک درباره این برنامه منتشر کرده، تصویر روشنتری از مرحله بعد ارائه میدهد. رضا ناصرینیک، مدیرعامل شرکت ملی انفورماتیک، اعلام کرده است بانکها در این فرایند دو نقش دارند: نخست باید نیازهای عملیاتی و اولویتهای خود را برای تدوین نقشه راه مشخص کنند و سپس به مجریان اصلی مهاجرت تبدیل شوند.
هر بانک مجموعه متفاوتی از سامانهها و داراییهای اطلاعاتی دارد و به همین دلیل اولویت مهاجرت آنها یکسان نخواهد بود. بر همین اساس، قرار است حرکت به سمت رمزنگاری پساکوانتومی ابتدا از سامانههای حیاتی آغاز شود و سپس به شکل مرحلهای گسترش پیدا کند.
این مسئله یکی از دشوارترین قسمتهای مهاجرت به رمزنگاری پساکوانتومی در جهان نیز محسوب میشود. پیش از جایگزینی الگوریتمها، یک سازمان باید بداند رمزنگاری دقیقاً در کدام بخشهای سختافزاری، نرمافزاری و ارتباطی آن مورد استفاده قرار میگیرد. بدون چنین تصویری، تعیین اولویتهای مهاجرت نیز ممکن نیست.
به همین دلیل، استانداردهای بینالمللی نیز نخستین مرحله گذار را ایجاد دید نسبت به داراییهای رمزنگاری و شناسایی کاربرد الگوریتمهای آسیبپذیر میدانند.
قرار نیست راهکارهای جدید مستقیماً روی شبکه عملیاتی بانکها آزمایش شوند. یکی از اجزای اصلی برنامه، ایجاد آزمایشگاه مرجع برای ارزیابی، آزمون و اعتبارسنجی الگوریتمها، تجهیزات، محصولات و سامانههای رمزنگاری پساکوانتومی است.
شرکت ملی انفورماتیک نیز اعلام کرده یک آزمایشگاه تخصصی در گروه ملی انفورماتیک راهاندازی خواهد شد تا شرکتهای دانشبنیان و مراکز علمی بتوانند الگوریتمها و محصولات خود را در این محیط آزمایش کنند.
این آزمایشگاه در عمل میتواند نقطه اتصال پژوهش دانشگاهی و نیازهای عملیاتی شبکه بانکی باشد. محصولات و الگوریتمهای پیشنهادی پیش از استقرار باید از نظر عملکرد، امنیت و سازگاری با الزامات شبکه بانکی ارزیابی شوند و تنها راهکارهای تأییدشده وارد مرحله استقرار خواهند شد.
در تقسیم وظایف انجامشده، بانک مرکزی مسئول شناسایی نیازهای شبکه بانکی، تعیین الزامات فنی و امنیتی، ارزیابی داراییهای رمزنگاری و فراهمکردن بستر آزمون است. معاونت علمی نیز توسعه دانش و فناوری، حمایت از محصولات بومی و شرکتهای دانشبنیان و تربیت ظرفیت تخصصی مورد نیاز را دنبال خواهد کرد.
ایجاد یک صندوق مشترک برای حمایت مالی از پروژههای مرتبط نیز در متن تفاهمنامه پیشبینی شده است؛ موضوعی که در صورت عملیاتیشدن میتواند زمینه شکلگیری یک بازار تخصصی برای محصولات امنیتی مورد نیاز شبکه بانکی را فراهم کند.
یکی از نکات مهم برنامه، توجه به مفهومی است که در ادبیات امنیت سایبری «چابکی رمزنگاری» نامیده میشود. منظور از آن این است که معماری سامانه به شکلی طراحی شود که در صورت تغییر استانداردهای امنیتی، بتوان الگوریتمها و کلیدهای رمزنگاری را بدون بازطراحی کل سامانه جایگزین کرد.
مدیرعامل شرکت ملی انفورماتیک نیز بر همین موضوع تأکید کرده و گفته است بانکها باید سیستمهای خود را به نحوی طراحی کنند که با ورود الگوریتمهای جدید، امکان جایگزینی آنها بدون تحمیل بازطراحی کامل و هزینههای سنگین وجود داشته باشد.
این رویکرد اهمیت ویژهای دارد، زیرا رمزنگاری پساکوانتومی یک مقصد ثابت و نهایی نیست. الگوریتمها همچنان در سطح جهانی ارزیابی میشوند و استانداردهای تازه میتوانند در سالهای آینده توسعه پیدا کنند؛ بنابراین زیرساخت بانکی آینده علاوه بر استفاده از الگوریتمهای مقاوم، باید توان تغییر سریع میان استانداردهای امنیتی را نیز داشته باشد.
تفاوت این پروژه با بسیاری از برنامههای امنیت سایبری در زمانبندی آن است. بانک مرکزی در شرایطی حرکت به سمت رمزنگاری پساکوانتومی را آغاز کرده که هنوز رایانههای کوانتومی قادر به شکستن گسترده رمزنگاری مورد استفاده در شبکههای بانکی نیستند.
اما انتظار برای ظهور چنین تواناییای میتواند خود به یک ریسک تبدیل شود؛ زیرا شناسایی داراییهای رمزنگاری، تدوین استاندارد، آزمایش راهکارها و مهاجرت سامانههای بانکی فرایندی چندساله است.
تجربه جهانی نیز به همین دلیل بر آغاز زودهنگام این فرایند تأکید دارد. NIST پس از انتشار سه استاندارد اصلی خود در سال ۲۰۲۴ از سازمانها خواسته است مهاجرت را از هماکنون آغاز کنند؛ اقدامی که در مرحله نخست بیش از هر چیز شامل شناخت وضعیت موجود و برنامهریزی برای جایگزینی تدریجی الگوریتمهای آسیبپذیر است.
در ایران نیز تفاهمنامه بانک مرکزی و معاونت علمی را باید نقطه آغاز همین مسیر دانست. هنوز استاندارد نهایی شبکه بانکی، ترتیب دقیق مهاجرت سامانهها و هزینه اجرای پروژه مشخص نشده است. این موارد باید در نقشه راهی که در ادامه تدوین میشود تعیین شوند.
با این حال، شکلگیری کمیته راهبری، برنامه ایجاد مرکز ملی و آزمایشگاه تخصصی و تعیین نقش بانکها نشان میدهد موضوع رمزنگاری پساکوانتومی از سطح یک بحث پژوهشی وارد برنامه اجرایی زیرساخت بانکی شده است.
اگر این نقشه راه مطابق برنامه پیش برود، نتیجه آن برای مشتری بانک الزاماً یک خدمت یا محصول تازه و قابل مشاهده نخواهد بود. تغییر اصلی در لایهای اتفاق میافتد که معمولاً دیده نمیشود: زیرساختی که امنیت تبادل اطلاعات و تراکنشهای مالی را تأمین میکند. شبکهای که اکنون فقط در شتاب و شاپرک نزدیک به ۲۰۰ میلیارد تراکنش در سال را پردازش میکند، قرار است پیش از فراگیرشدن نسل بعدی توان پردازشی، لایه امنیتی خود را برای مواجهه با آن آماده کند.
