به گزارش خبرنگار بینالملل ایبنا، هر بار که تنشها در خاورمیانه افزایش مییابد، بازار جهانی نفت پیش از هر چیز به ایران نگاه میکند. جهش اخیر قیمت نفت برنت به بالای ۱۰۳ دلار در پی تشدید تنشها میان ایران، اسرائیل و آمریکا، بار دیگر نشان داد که جایگاه ایران در اقتصاد انرژی جهان فراتر از یک صادرکننده معمولی نفت است. در واقع، ایران یکی از معدود قدرتهای انرژی جهان به شمار میرود که همزمان سه مؤلفه کلیدی را در اختیار دارد: ذخایر عظیم نفت و گاز، موقعیت ژئوپلیتیک استراتژیک و ظرفیت اثرگذاری مستقیم بر مسیرهای حیاتی انتقال انرژی.
تحلیلگران بازار انرژی معتقدند هرگونه تحول در روابط ایران با غرب یا هر اختلال در منطقه خلیج فارس میتواند نه فقط قیمت نفت، بلکه امنیت انرژی اقتصادهای بزرگ جهان را تحت تأثیر قرار دهد. دلیل این اهمیت، تنها حجم ذخایر نفتی ایران نیست؛ بلکه جایگاهی است که این کشور در قلب جغرافیای انرژی جهان اشغال کرده است.
بر اساس گزارش «چشمانداز انرژی جهان» آژانس بینالمللی انرژی (IEA)، جهان در دهههای آینده همچنان به نفت و گاز وابسته خواهد ماند، حتی اگر روند گذار به انرژیهای تجدیدپذیر سرعت بگیرد. در چنین شرایطی، کشورهایی که دارای ذخایر عظیم و هزینه تولید پایین هستند، همچنان نقشی تعیینکننده در بازار جهانی خواهند داشت؛ جایگاهی که ایران بهوضوح در آن قرار میگیرد.
ایران؛ یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر انرژی جهان
ایران از نظر حجم ذخایر هیدروکربنی در میان بزرگترین قدرتهای انرژی جهان قرار دارد. گزارش آماری سالانه اوپک در سال ۲۰۲۴ حاکی است که ایران با بیش از ۱۵۷ میلیارد بشکه ذخایر اثباتشده نفت، حدود ۱۳ درصد ذخایر نفت اوپک و نزدیک به ۹ درصد ذخایر نفت جهان را در اختیار دارد.
علاوه بر این، ایران دومین دارنده ذخایر گاز طبیعی جهان پس از روسیه است. این ترکیب کمنظیر از منابع نفت و گاز، ایران را به یکی از معدود کشورهایی تبدیل کرده که میتواند در هر دو بازار نفت و گاز نقشآفرینی راهبردی داشته باشد.
اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA) نیز در تحلیلهای خود تأکید میکند که ایران به دلیل «ترکیب منابع عظیم انرژی، موقعیت جغرافیایی ممتاز و توان بالقوه صادراتی»، یکی از مهمترین بازیگران بالقوه بازار جهانی انرژی محسوب میشود.
کارشناسان انرژی معتقدند ظرفیت واقعی ایران تنها در میزان ذخایر آن خلاصه نمیشود؛ بلکه در توان این کشور برای افزایش سریع تولید در شرایط بحرانی نیز نهفته است. ایران از جمله معدود اعضای اوپک است که در صورت جذب سرمایه و فناوری، میتواند طی مدت نسبتاً کوتاهی چند صد هزار بشکه به تولید روزانه خود اضافه کند.
تنگه هرمز؛ نقطهای که ایران را به بازیگری ژئوپلیتیک تبدیل میکند
اهمیت ایران در معادلات انرژی جهان بیش از هر چیز به جغرافیا گره خورده است. تنگه هرمز که در مجاورت سواحل جنوبی ایران قرار دارد، مهمترین شاهراه انتقال نفت جهان به شمار میرود. دادههای اداره اطلاعات انرژی آمریکا، از عبور روزانه بین ۲۰ تا ۲۱ میلیون بشکه نفت و فرآوردههای نفتی، یعنی حدود یکپنجم مصرف روزانه نفت جهان، از این مسیر حکایت دارد.
در این میان بخش عمده صادرات نفت عربستان سعودی، عراق، امارات، کویت و قطر از این مسیر انجام میشود و همین مسئله باعث شده هرگونه تنش امنیتی در خلیج فارس فوراً بازار جهانی نفت را ملتهب کند.
بانک سرمایهگذاری «جیپی مورگان» در یکی از گزارشهای تحلیلی خود هشدار داده بود که اختلال طولانیمدت در عبور نفت از تنگه هرمز میتواند قیمت نفت را حتی به بالای ۱۵۰ دلار در هر بشکه برساند. به همین دلیل، ایران نه فقط یک تولیدکننده نفت، بلکه بخشی از معادله امنیت انرژی جهان محسوب میشود.
چرا نفت ایران برای بازار جهانی مهم است؟
یکی از نقاط قوت نفت ایران، تنوع گِرِیدهای نفتی آن است. نفت سبک و سنگین ایران هر دو در بازار جهانی شناختهشدهاند و پالایشگاههای بسیاری، بهویژه در آسیا، برای فرآوری این نوع نفت طراحی شدهاند.
طبق گزارش آژانس بینالمللی انرژی، پالایشگاههای چین، هند و کره جنوبی طی دهههای گذشته سرمایهگذاری گستردهای برای پالایش نفت خام خاورمیانه انجام دادهاند و نفت ایران از نظر ویژگیهای فنی و ترکیب سولفور، برای بسیاری از این پالایشگاهها خوراکی مطلوب محسوب میشود.
از سوی دیگر، نفت ایران نسبت به برخی نفتهای رقیب دارای مزیت قیمتی است. به دلیل هزینه پایین استخراج، ایران میتواند نفت خود را با انعطاف بیشتری در بازار عرضه کند.
برآوردهای مؤسسه «ریستاد انرژی» از این واقعیت پرده برمیدارد که هزینه تولید هر بشکه نفت در برخی میادین ایران کمتر از ۱۵ دلار است؛ رقمی که در مقایسه با نفت شیل آمریکا یا پروژههای فراساحلی عمیق بسیار پایینتر محسوب میشود. این مزیت به ایران اجازه میدهد حتی در دوره افت قیمت نفت نیز توان رقابتی خود را حفظ کند.
آسیا؛ مقصد اصلی نفت ایران
مرکز ثقل صادرات نفت ایران طی دو دهه گذشته به سمت آسیا منتقل شده است. چین اکنون بزرگترین خریدار نفت ایران به شمار میرود و هند نیز همواره یکی از بازارهای مهم بالقوه برای نفت ایران بوده است.
گزارشهای رویترز و مؤسسات ردیابی نفتکشها مانند کپلر نشان میدهد صادرات نفت ایران، با وجود محدودیتها، در برخی ماهها به بیش از ۱.۵ میلیون بشکه در روز رسیده است.
تحلیلگران معتقدند رشد اقتصادی آسیا در دهههای آینده همچنان موتور اصلی تقاضای جهانی نفت خواهد بود. بر اساس پیشبینی آژانس بینالمللی انرژی، هند تا سال ۲۰۳۰ یکی از بزرگترین محرکهای رشد مصرف انرژی در جهان خواهد بود.
این روند میتواند فرصت بزرگی برای ایران ایجاد کند؛ زیرا فاصله جغرافیایی کوتاهتر، هزینه حملونقل کمتر و سازگاری نفت ایران با پالایشگاههای آسیایی، مزیتهای مهمی برای صادرات به این بازارها محسوب میشوند.
ظرفیتهای مغفول صنعت نفت ایران
با وجود سابقه طولانی استخراج نفت، بسیاری از ظرفیتهای صنعت نفت ایران هنوز به طور کامل فعال نشدهاند. یکی از مهمترین چالشها و در عین حال فرصتها، افزایش ضریب بازیافت از میادین نفتی است.
میانگین ضریب برداشت نفت در ایران حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد برآورد میشود؛ در حالی که در برخی کشورهای پیشرفته این رقم به بیش از ۴۵ درصد میرسد.
شرکت ملی نفت ایران و همچنین گزارشهای مؤسسات بینالمللی انرژی تأکید کردهاند که استفاده از فناوریهای نوین از جمله روشهای افزایش برداشت (EOR) میتواند میلیاردها بشکه نفت اضافی را قابل استحصال کند.
همچنین توسعه میادین مشترک با کشورهای همسایه، بهویژه عراق و قطر، یکی دیگر از ظرفیتهای مهم صنعت نفت ایران به شمار میرود. میادینی مانند آزادگان، یادآوران و لایه نفتی پارس جنوبی از جمله پروژههایی هستند که میتوانند در آینده سهم ایران را در بازار جهانی افزایش دهند.
آینده نفت ایران در عصر گذار انرژی
جهان به سمت انرژیهای پاک حرکت میکند، اما این گذار به معنای حذف سریع نفت نیست. حتی در سناریوهای بلندمدت آژانس بینالمللی انرژی و اوپک، نفت و گاز همچنان تا دههها بخش مهمی از سبد انرژی جهان باقی خواهند ماند.
در این میان، تولیدکنندگانی که ذخایر عظیم و هزینه تولید پایین دارند، موقعیت بهتری خواهند داشت. بسیاری از تحلیلگران معتقدند در دوران گذار انرژی، تولیدکنندگان پرهزینه ممکن است از بازار حذف شوند، اما کشورهایی مانند ایران همچنان جایگاه خود را حفظ خواهند کرد.
گلدمن ساکس در یکی از تحلیلهای خود اشاره کرده است که در شرایط افزایش رقابت جهانی بر سر انرژی، کشورهایی با منابع ارزانقیمت خاورمیانه میتوانند سهم بیشتری از بازار جهانی را در اختیار بگیرند.
بازار جهانی انرژی بار دیگر نشان داده است که ایران صرفاً یک صادرکننده نفت نیست، بلکه یکی از بازیگران راهبردی در معادلات انرژی جهان به شمار میرود. ترکیب ذخایر عظیم نفت و گاز، موقعیت ژئوپلیتیک در کنار تنگه هرمز، هزینه پایین تولید و ظرفیت بالقوه افزایش صادرات، به ایران جایگاهی داده که میتواند بر امنیت انرژی جهان اثر مستقیم بگذارد.
در جهانی که رقابت بر سر منابع انرژی همچنان ادامه دارد و اقتصادهای بزرگ برای تضمین امنیت انرژی خود به دنبال منابع پایدار و قابل اتکا هستند، ایران این ظرفیت را دارد که به یکی از ستونهای اصلی بازار جهانی انرژی در دهههای آینده تبدیل شود؛ ظرفیتی که تحقق آن، بیش از هر چیز، به تحولات ژئوپلیتیک و میزان سرمایهگذاری در صنعت انرژی این کشور وابسته خواهد بود.
