حسن گلمرادی، پژوهشگر اقتصادی
واژه تابآوری (resilience) در سال ۱۸۰۷ توسط فیزیکدانی به نام توماس یانگ به کار رفت. وی تابآوری را به عنوان ظرفیت ماده در تحمل انرژی بدون متحمل شدن دگرگونی ماندگار تعریف کرده است. بعدها کاربردهایی در طیف وسیعی از رشتهها از جمله مهندسی، اقتصاد و روان شناسی پیدا کرد. واژه تابآوری از سال ۱۹۷۰ بهویژه بعد از بحران مالی سال ۲۰۰۸ وارد ادبیات اقتصاد شد.
به طور کلی در مورد تابآوری دو دیدگاه مختلف یعنی «ایستا» و «پویا» وجود دارد. دیدگاه ایستا نگاه موقت به اثرات شوکها بر روی سیستمهای مختلف دارد و به دنبال بررسی و سنجش اثرات شوکها یا تکانههای بیرونی بعد از وقوع بر روی سیستم هاست. به عبارت دیگر به دنبال این است که یک سیستم چه مقدار در مقابل شوکها و تکانههای بیرونی استحکام و ظرفیت دارد؟
دیدگاه پویا به روند اثرات شوکها به سیستم در طول زمان اشاره دارد و به دنبال آن است تا بررسی کند که یک سیستم در چه بازه زمانی خود را احیا و بازسازی میکند. به عبارت دیگر سرعت حرکت و رسیدن از عدم تعادل به تعادل عادی به چه صورتی است. سیستمی که با سرعت کم و زمان زیاد به حالت جدید با فاصله زیاد از حالت عادی بر میگردد تابآوری کمی خواهد داشت.
مفهوم تاب آوری به طور ضمنی در بر گیرنده مفاهیمی نظیر انعطافپذیر، چابکی و تطبیق پذیری در برابر تغییرات غیرمترقبه است. یک سیستم تابآور قدرت انعطافپذیری، چابکی و تطبیق بیشتری با تغییرات و ناملایمات بهویژه در برابر حوادث غیر منتظره را دارد.
در جنگ ۱۲ روزه سیستم بانکی باوجود برخی مشکلات سایبری و غیرسایبری با همراهی کارکنان توانست سهم زیادی در حل مشکلات بانکی مردم داشته باشد. باوجود انتظارات بدبینانه شکل گرفته مبنی بر ناپایداری سیستمهای بانکی در ارائه خدمات بانکداری دیجیتال که باعث ایجاد نگرانیهایی در بین عامه مردم شده بود و تقاضا برای ابزار فیزیکی مبادله یعنی پول فیزیکی به شدت رشد کرده بود، خوشبختانه با اقدامات بانک مرکزی و بانکها در برابر حملات سایبری و صبوری و اعتماد مردم این مشکل برطرف شد و خدمترسانی بانکها ادامه داشت که میتواند نکته مثبتی بر تابآوری بانکها در خدمت رسانی در شرایط جنگی باشد.
به هر حال جدای از بحثهای فوق اگر بخواهیم تابآوری بانکها را به صورت اساسی افزایش دهیم بایستی در کنار ارتقای سیستمها و آموزش نیروی انسانی و تقویت احساس مسئولیت آنها به ابزارهای بلندمدت تقویت تابآوری در سیستم بانکی اشاره کرد. به طور کلی تابآوری بلندمدت بانکها در حفظ ثبات و سلامت بانکها نهفته است. بدون تقویت ثبات و سلامت بانکها تابآوری اساسی آنها شکل نخواهد گرفت. در این راستا پیشنهادات زیر قابل ارائه است:
۱ – بهبود کفایت سرمایه؛ متاسفانه کفایت سرمایه بانکهای کشور در وضعیت مطلوب نیست. بسیاری از بانکهای کشور حتی با لحاظ دستور العمللهای مبتنی بر بال یک و دو، هنوز با سطح مطلوب کفایت سرمایه فاصله دارند و در بعضی از بانکها کفایت سرمایه حتی منفی است. حالا سوال اصلی این است که کفایت سرمایه چه ارتباطی با تابآوری دارد.
به طور کلی اگر مهمترین شاخص تابآوری بانکها را کفایت سرمایه بدانیم شاید زیاد اغراق زیادی نکرده باشیم. کفایت سرمایه در ادبیات بانکداری همان ظرفیت حامی و پیشتبان در شرایط بحرانی است. به این معنی که اگر به هر دلیلی بانکها دچار شرایط بحرانی نظیر فرار سپردهها (Bank Run) شدند، بانک بتواند با کفایت سرمایه مطلوب، خود را از مشکلات احتمالی نجات دهد. به همین منظور کمیته بازل، کفایت سرمایه در بال ۱ و ۲ و ۳ را مطرح کرده است. به عنوان مثال در بال ۳ بحث بهبود کفایت سرمایه با لحاظ چرخههای تجاری مطرح شده است که میزان سرمایه مورد نیاز کفایت سرمایه را از ۸ درصد سنتی به بالای ۱۲ و حتی بالای ۱۷ درصد رسانده است. کفایت سرمایه در حقیقت همان تکیه گاهی است که بانکها در شرایط بحران به آن تکیه میکنند. در کشور ما این تکیه گاه به اندازه لازم و کافی برای تاب آوریی ضعیف بوده و بانکها به جای اتکا به کفایت سرمایه به آخرین وام دهنده یعنی بانک مرکزی وابسته هستند.
۲- تقویت مدیریت نقدینگی؛ بانکهای کشور متاسفانه به دلیل نداشتن داراییهای با کیفیت و نقدپذیری بالا دارای داراییهای بعضا منجد و سمی هستند که این موضوع باعث اتکا آنها به سپردهها برای حل مشکلات نقدینگی خود شده است. به این معنا که آنها وارد یک بازی پانزی شدهاند و نیازهای نقدینگی خویش را نه از طریق مدیریت شکاف نقدینگی یا تبدیل سررسیدها انجام میدهند بلکه به راحتی به دنبال تامین نیازهای نقدینگی از محل سپردههای جدید هستند. به این معنی که در گام اول به دنبال جذب بیشتر سپردهها با نیت تامین نقدینگی جدید هستند و در گام دوم به دنبال تامین نقدینگی از بانک مرکزی به صورت اضافه برداشت میگردند. روند رو به رشد رقابت برای جذب سپردهها و افزایش اضافه برداشت بانکهای ناتراز از بانک مرکزی خود گواه این موضوع است. پس یکی از راهکارهای بلندمدت تابآوری بانکها مدیریت بهتر نقدینگی و جلوگیری از اضافه برداشتهای بی رویه از بانک مرکزی است که خود سبب افزایش پایه پول پرقدرت و رشد نقدینگی و تورم خواهد شد.
۳- تقویت داراییهای باکیفیت و مدیریت ریسک اعتباری؛ میدانیم که مهمترین دارایی بانکها که جریان دائمی و سیالیت اقتصادی دارد تسهیلات اعطایی است. متاسفانه خیلی از تسهیلات اعطایی بر اساس اعتبارسنجی لازم صورت نمیگیرد و به همین دلیل ما با مشکلی به نام مشکل مطالبات غیرجاری یا معضل ریسک اعتباری مواجهه هستیم. بانکی که دارای معضل مطالبات غیرجاری غیرعرف و نامعقول باشد نمیتواند تاب آور باشد. پس یکی از راهکارهای بهبود تاب آوری بانکهای کشور بهبود مدیریت ریسک اعتباری و یا کاهش نسبت مطالبات غیر جاری است. در شرایط جنگی، کاهش فعالیت کسب و کارها میتواند زمینه را برای افزایش مطالبات غیرجاری را فراهم آورد و بانک مرکزی در این راستا تلاشهایی به عمل آورده که تاب آوری کسب و کارها را افزایش میدهد، اما ممکن است این موضوع چنانچه با برنامهریزی لازم و حمایت بودجهای دولت نباشد، تاب آوری بانکها را تضعیف کند و در این راستا دولت باید حامی بانکها باشد.
۴- تقویت حاکمیت شرکتی؛ حاکمیت شرکتی ضعیف، تاب آوری بانکهای را کاهش میدهد بنابراین بانکهای برای تقویت تاب آوری خویش بایستی موضوعات مرتبط با دستورالعملهای حاکمیت شرکتی را رعایت نمایند.
۵- بهبود مدیریت ریسک عملیاتی؛ مدیریت ریسک عملیاتی از جمله مدیریت ریسک تقلب، پرسنل و ریسک زیرساختهای فنی میتواند به تقویت تاب آوری کمک نماید. مقاومت سیستمهای بانکی در برابر حملات سایبری مرهون نیروی انسانی امین و متبحر است و میتواند تاب آوری بانکها را افزایش دهد. در دنیای بانکداری نوین و مجازی، حملات سایبری میتوانند به راحتی خدمات بانکی را از چرخه خدمت رسانی خارج کند. تقویت زیرساخت فنی و انسانی میتواند جلو این موانع را گرفته و تا حد زیادی تاب آوری را در این حوزهها افزایش دهد. در این زمینه در شرایط جنگی حفظ و نگهداری نیروی انسانی نخبه و ارج نهادن به تلاشهای همکاران سیستم بانکی و پاداش دهی مناسب میتواند کمک کننده به تاب آوری باشد.
۶- مدیریت ریسک در حوزه مبارزه با پولشویی و ریسک شهرت و سایر ریسکها میتواند به تقویت تاب آوری کمک کند.
۷- پایش و نظارت و کنترل و شفافیت عملکرد موضوع دیگری است که در افزایش تاب آوری میتواند کمک به سزایی داشته باشد. نظارت و کنترل و شفافیت موضوع مهمی در ادامه کار درست و تاب آوری سیستمهای بانکی هستند. چنانچه بخش نامه و دستورالملهای خوب وضع شونند ولی به دلایل مختلف به خوبی و یا به موقع اجرا نشوند تاب وری سیستم بانکی کاهش خواهد یافت.
۸- موضوع دیگری که در تاب آوری سیتم بانکی میتواند نقش مهمی داشته باشد، هوشمندسازی بانکها و کاهش فاصله بین بانکهای داخل و خارج از حیث خدمات رسانی است. امروزه بانکداری در حال تغییر و تحول اساسی است. بانکداری به سبک و سیاق گذاشته و سنتی چه در شرایط جنگی و چه غیر جنگی نمیتواند ادامه پیدا کند. حرکت به سمت و سوی بانکداری و فن آوریهای نوین و هوشمند یک ضرورت و پیشنیاز جدید برای افزایش تاب آوری است.
۹- ضرورت ارتقای بهره وری نیروی انسانی و سیستمها یکی دیگر از الزامات تابآوری بانکی است. اتفاقا در شرایطی که برخی از زیرساختها و سیستمها به دلیل شرایط جنگی از معرض دسترسی خارج میشوند، تقویت راهکارهای افزایش بهره وری یک ضرورت برای ارتقای تابآوری است.
