به گزارش خبرنگار بینالملل ایبنا، افزایش تنشهای منطقهای و جنگها تنها یک مسئله امنیتی نیستند؛ این تحولات بهسرعت به اقتصاد سرایت میکنند و از مسیر «اختلال در تجارت»، «افزایش هزینه ریسک» و «تغییر رفتار سرمایهگذاران» بر اقتصادهای باز و وابسته به جریانهای جهانی اثر میگذارند. در میان کشورهای خلیج فارس، امارات بهدلیل نقش محوری در تجارت، گردشگری و خدمات مالی، بیش از بسیاری از اقتصادهای منطقه در معرض این شوکها قرار دارد.
پاشنه آشیل اقتصاد باز و حساسیت به شوکهای بیرونی
اقتصاد امارات در دهههای اخیر به یکی از بازترین اقتصادهای منطقه تبدیل شده است. این کشور با توسعه بنادر بزرگ، مراکز مالی بینالمللی و صنعت گردشگری، جایگاه خود را بهعنوان یک هاب منطقهای تثبیت کرده است. با این حال همین ویژگیها باعث میشود که اقتصاد آن نسبت به شوکهای خارجی حساستر باشد.
بیش از «۹۰ درصد تجارت کالایی امارات از مسیرهای دریایی» انجام میشود و بنادر دبی و ابوظبی از مهمترین گرههای لجستیکی در تجارت جهانی به شمار میروند. در چنین شرایطی هرگونه افزایش ریسک امنیتی در آبراههای منطقه بهسرعت هزینههای حملونقل، بیمه و زمان تحویل کالاها را افزایش میدهد. تجربه دورههای تنش در سالهای اخیر نشان میدهد که در چنین شرایطی «هزینه بیمه محمولههای دریایی میتواند تا ۶۰ درصد افزایش یابد» و همین مسئله فشار تورمی را از مسیر واردات به اقتصاد منتقل میکند.
فشار روانی و عملی بر گردشگری
گردشگری یکی از ارکان اصلی اقتصاد امارات است و این کشور با تمرکز بر رویدادهای بینالمللی، مراکز خرید بزرگ و خطوط هوایی پیشرفته، جایگاه جهانی خود را تثبیت کرده است. اما «اثر روانی نااطمینانی ژئوپولیتیک» حتی بدون وقوع تهدید مستقیم نیز میتواند رفتار مسافران را بهطور محسوس تغییر دهد.
در دورههای تنش منطقهای، کاهش تمایل به سفر، افزایش احتیاط خانوارها و رشد هزینههای بیمه سفر باعث کاهش «۵ تا ۱۵ درصدی» در نرخ رزرو هتل و پرواز میشود. این موضوع مستقیماً بر شهرهایی مانند دبی و ابوظبی، که سالانه میلیونها گردشگر بینالمللی را جذب میکنند، اثر گذاشته و موجب افت درآمد بخش خدمات، سرگرمی و خردهفروشی میشود.
از آنجا که «بیش از ۱۲.۵ درصد تولید ناخالص داخلی امارات از گردشگری» حاصل میشود، این بخش یکی از مهمترین کانالهای انتقال شوک ژئوپولیتیک به اقتصاد ملی به شمار میرود.
نوسان بازارهای مالی و افزایش هزینه سرمایه
بازارهای مالی یکی از سریعترین بخشهایی هستند که به جنگ واکنش نشان میدهند. سرمایهگذاران جهانی معمولاً در دورههای نااطمینانی به سمت داراییهای کمریسکتر حرکت میکنند. همین رفتار، فشار فوری بر بازار سهام و اوراق امارات ایجاد میکند.
در دورههای تنش منطقهای، بازار سهام دبی معمولاً «۲ تا ۶ درصد نوسان هفتگی» را ثبت میکند و این نوسان در شرکتهای وابسته به تجارت، حملونقل و گردشگری شدیدتر است. از سوی دیگر، افزایش ریسک اعتباری باعث میشود «هزینه استقراض شرکتها تا ۰.۸ درصد» بالا برود. این افزایش هزینه بهویژه برای پروژههای بزرگمقیاس که نیازمند تأمین مالی خارجی هستند، چالشبرانگیز است.
این وضعیت همچنین جذب سرمایه خارجی (FDI) را تحت فشار قرار میدهد. امارات در سال ۲۰۲۳ حدود «۲۳ میلیارد دلار سرمایهگذاری مستقیم خارجی» جذب کرده بود، اما دادههای بازار نشان میدهد که در دورههای نااطمینانی، جریان ورودی سرمایه کند میشود و سرمایهگذاران تمایل دارند تصمیمات خود را به تعویق بیندازند.
نقش قیمت انرژی و اثر آن بر انتظارات اقتصادی
نوسانهای قیمت انرژی نیز در دورههای جنگ تشدید میشود. اگرچه افزایش قیمت نفت در کوتاهمدت درآمدهای دولت را تقویت میکند، اما بیثباتی مداوم برنامهریزی مالی را دشوار میسازد. تغییرات سریع و غیرقابل پیشبینی قیمت نفت باعث افزایش احتیاط دولتها در اجرای پروژههای سرمایهگذاری و زیرساختی میشود.
بررسی دورههای تنش نشان میدهد که قیمت نفت معمولاً «۵ تا ۱۲ درصد جهش کوتاهمدت» دارد و این افزایش، اگر پایدار نباشد، میتواند یک تصویر کاذب از درآمدهای آینده ایجاد کند. بهطور کلی، هر «۱۰ دلار تغییر در قیمت نفت» ممکن است «۰.۴ تا ۰.۷ درصد» رشد اقتصادی کشورهای تولیدکننده را تغییر دهد. برای امارات که در مسیر تنوعبخشی اقتصادی گام برداشته، اما همچنان بخشی از بودجهاش به درآمدهای نفتی وابسته است، این نوسانها اهمیت ویژهای دارد.
کانالهای قابل مشاهده در شاخصهای اقتصادی
تأثیر شوک ژئوپولیتیک بر اقتصاد امارات را میتوان از طریق چند شاخص کلیدی مشاهده کرد:
۱. شاخصهای تجارت و حملونقل: افزایش هزینه حمل، رشد نرخ بیمه، تغییر مسیر کشتیها و گزارشهای تأخیر در زنجیره تأمین از نخستین نشانهها هستند. در برخی دورهها، هزینه حمل کانتینر در مسیرهای آسیایی تا «۳۳ درصد» افزایش یافته است.
۲. شاخصهای مالی: افزایش نرخ بهره بینبانکی، رشد هزینه تأمین مالی خارجی و کاهش حجم معاملات سهام از نشانههای فشار مالی هستند.
۳. شاخصهای کلان: «تورم وارداتی» یکی از مهمترین پیامدهای جنگ است و افزایش هزینههای لجستیک آن را تشدید میکند. همزمان، رشد اقتصادی به دلیل کاهش فعالیتهای تجاری و گردشگری دچار کندی میشود.
۴. شاخصهای خدمات: رفتار مصرفکننده در دورههای نااطمینانی محتاطتر میشود. کاهش رزرو هتل، افت تقاضای پروازهای ورودی و کاهش مصرف بخش سرگرمی و خردهفروشی در این دورهها کاملاً قابل مشاهده است.
چرا حساسیت امارات نسبت به شوکهای ژئوپولیتیک بالاست؟
چند ویژگی ساختاری باعث میشود که امارات بیشتر از بسیاری از کشورهای دیگر نسبت به نااطمینانی منطقهای حساس باشد:
این عوامل باعث میشود شوکهای امنیتی بهطور همزمان بر چندین بخش اثر بگذارند و شدت فشار اقتصادی را افزایش دهند.
با توجه به موارد یاد شده، باید گفت جنگ و نااطمینانی ژئوپولیتیک برای امارات نوعی «ریسک چندلایه» ایجاد میکند که بهطور همزمان بر تجارت، گردشگری، بازارهای مالی و انتظارات اقتصادی اثر میگذارد. این ریسکها با افزایش هزینههای حملونقل، افت جریان سرمایه، کاهش تمایل به سفر و نوسان بازارهای مالی خود را نشان میدهند و میتوانند در کوتاهمدت تا میانمدت بر رشد اقتصادی فشار وارد کنند.
در چنین چارچوبی، تقویت مدیریت ریسک، تنوعبخشی بیشتر به ساختار اقتصاد، بهبود تابآوری زنجیره تأمین و توسعه ابزارهای مالی پایدار بهعنوان مهمترین رویکردهای مقابله با این شوکها مطرح میشوند. هرچند امارات در سالهای اخیر در این مسیر گامهای مهمی برداشته است، اما نااطمینانی ژئوپولیتیک همچنان بزرگترین تهدید بیرونی برای پایداری اقتصادی این کشور محسوب میشود.
منابع:
صندوق بینالمللی پول (IMF) – گزارش چشمانداز منطقه خاورمیانه
UNCTAD – گزارش تجارت دریایی
IEA – تحلیل بازار نفت و ریسکهای ناشی از تنش ژئوپولیتیک
S&P Global – ارزیابی ریسک اعتباری و شاخصهای مالی امارات
Chatham House – تحلیل امنیت منطقهای و پیامدهای اقتصادی
CNBC Middle East – اثر تنشها بر بازارهای منطقه
