به گزارش ایبنا ،جنگ روسیه و اوکراین و حالا جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، مسیرهای ترانزیت انرژی در منطقه را مهمتر از همیشه کرده است. در جنگ روسیه و اوکراین، اروپا درهای بازار انرژی خود را به روی روسیه بست؛ روسیه تا پیش از جنگ، نزدیک به نیمی از گاز اروپا را تأمین میکرد و یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت به قاره سبز بود. این انتخاب اما برای اروپا آسان نبود و هزینههای سنگینی به کشورهای منطقه یورو تحمیل کرد و حالا جنگی دیگر در خلیج فارس و انسداد تنگه هرمز، بار دیگر بازارهای انرژی جهان را به لرزه درآورده است. این دو جنگ بیش از همه کریدورهای ترانزیتی منطقه را برای اروپا و آمریکا مهم کرده است؛ تا آنجا که مسیرهای جایگزین در منطقه و بهویژه قفقاز جنوبی، مرکز توجه بیش از پیش قرار گرفتهاند. قفقاز جنوبی از آن جهت اهمیت دارد که میتواند کشورهای تولیدکننده نفت و گاز حومه دریای خزر را از طریق کریدور زنگزور و سایر مسیرهای ترانزیتی تعریفشده، به ترکیه و سپس اروپا متصل و البته جای پای روسیه را در این منطقه کمرنگ کند.
رویگردانی باکو از مسکو
در این میان، جمهوری آذربایجان قاطعتر از سایر کشورهای منطقه، مقابل روسیه قد علم کرده است. این روزها روابط باکو و مسکو تیرهتر از همیشه بوده و نمود این اختلافات در روابط دیپلماتیک و لفاظیهای دو کشور علیه یکدیگر، برخوردهای تلافیجویانه امنیتی و نظامی و حتی در رسانههای دو کشور عیان است. هرچند اختلافات روسیه و جمهوری آذربایجان در تاریخ این کشورها ریشهدار است، ولی کشورهای کوچک قفقاز جنوبی و ازجمله جمهوری آذربایجان کمتر قدرت رویارویی با روسیه بزرگ را داشتهاند و این کشورها بهنوعی حیاطخلوت روسیه به شمار میآمدند، اما این وضعیت ادامهدار نشد و باتلاق جنگ اوکراین، روسیه را بلعید و شیرازه امور قفقاز جنوبی از دست روسیه خارج شده است. جنگ اول قرهباغ بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان به اختلافات میان باکو و مسکو دامن زد؛ چراکه روسیه با حمایت تسلیحاتی و لجستیکی از ارمنستان، به آذربایجان پشت کرد و بیاعتمادی این کشور به مسکو را به دنبال داشت. پس از جنگ دوم قرهباغ در سال ۲۰۲۰، روسیه بهعنوان میانجی صلح بین دو کشور ظاهر شد، اما این تنها ظاهر ماجرا بود و شکاف بین دو کشور آذربایجان و روسیه را بیشتر کرد؛ چراکه رفتار منفعلانه روسها در قبال محاصره منطقه و جلوگیری از تسلط کامل آذربایجان بر قرهباغ در سال ۲۰۲۳، خشم باکو را برانگیخت. در بحبوحه این جنگ بود که روسیه کریدور زنگزور را بهعنوان وجهالمصالحه بین ارمنستان و جمهوری آذربایجان مطرح کرد. این اتفاق در حالی رخ داد که پیش از این تصور میشد روسیه کریدور زنگزور را تهدیدی امنیتی برای خود تصور میکند؛ چراکه ترکیه را بهعنوان عضو ناتو به دریای خزر و قفقاز جنوبی متصل میکند، اما در کمال شگفتی نهتنها روسیه موافقت خود را با احداث کریدور زنگزور اعلام کرد، بلکه وزارت خارجه روسیه مدعی شد ایران را برای پذیرش چنین کریدوری «مجاب» خواهد کرد. رفتار دور از انتظار روسیه درباره کریدور زنگزور در شرایطی رخ داد که کارشناسان حملونقل و انرژی معتقد بودند جنگ اوکراین زمینه حذف روسیه از بازار انرژی اروپا را فراهم کرده است و کریدور زنگزور میتواند یک مسیر جایگزین بسیار مهم برای ترانزیت انرژی از حاشیه دریای خزر به ترکیه و سپس اروپا باشد. بنابراین نقشآفرینی روسیه در کریدور زنگزور میتواند تسلط نسبی و اهرم فشار این کشور را بر بازار انرژی اروپا احیا کند.
بااینحال، تیرگی روابط جمهوری آذربایجان و روسیه سبب شد این کشور روی شرکای راهبردی دیگری مانند ترکیه، اسرائیل و آمریکا متمرکز شود و فاصله خود را با روسیه بیشتر کند و اخیرا با امضای توافقنامه موسوم به صلح سهجانبه میان جمهوری آذربایجان، ارمنستان و آمریکا، فصل تازهای از رابطه با آمریکا را کلید بزند. توافقی که یک بند مهم آن، احداث مسیر ترامپ یا همان کریدور زنگزور با مشارکت آمریکاست.
ارمنستان در منگنه
در ارمنستان اما اوضاع پیچیدهتر است. بخش گستردهای از مرزهای این کشور کوچک و نسبتا فقیر در جوار جمهوری آذربایجان و متحد آن ترکیه است؛ کشوری که سالهای طولانی با ارمنستان سر منطقه قرهباغ کوهستانی جنگیده است. این منطقه برای ارمنستان از آن جهت اهمیت دارد که نیروی محرکه جنبش استقلال ملی ارمنستان در سالهای دهه ۱۹۹۰ بوده است. بااینحال، ارمنستان در سال ۲۰۲۳ و طی جنگ مجبور شد قرهباغ کوهستانی را بهطور قطعی به جمهوری آذربایجان واگذار کند و به این ترتیب ملیگرایی ارمنی یکی از پایه کلیدی خود را از دست داد و با از دست رفتن قرهباغ کوهستانی و واگذاری آن به جمهوری آذربایجان، کنترل روسیه بر سیاست خارجی ارمنستان کاهش یافت؛ خاصه اینکه جمهوری آذربایجان خواهان ایجاد کریدور زنگزور در خاک ارمنستان است. این کشور تلاش میکند تا با احداث کریدور زنگزور، خاک جمهوری آذربایجان را به بخش جداافتاده قلمرو خود یعنی نخجوان متصل کرده و البته از طریق این کریدور مهم و اتصال به ترکیه و سپس اروپا، قدرت اقتصادی و ژئوپلیتیک خود را تقویت کند. این کریدور از نواری باریک در خط مرزی ایران و ارمنستان میگذرد و به دلیل اینکه موقعیت ژئوپلیتیک ایران را تضعیف میکند، بارها با مخالفت ایران مواجه شده است. ارمنستان به لحاظ اقتصادی و تجاری وابستگی درخور توجهی به روسیه دارد و حالا این کشور بازنده در جنگ با جمهوری آذربایجان که البته منفعت چندانی از شراکت با روسیه نبرده، به دنبال تنوعبخشی به شرکای راهبردی خود و نزدیکی بیشتر به اروپا و آمریکاست تا آنجا که اندیشه الحاق ارمنستان به اتحادیه اروپا در سر سیاستمداران این کشور است و چندی پیش با جمهوری آذربایجان و آمریکا سر یک میز نشسته و با احداث مسیر ترامپ به شرط سرمایهگذاری گسترده آمریکا در این کشور موافقت کرده است. در همین زمینه و در روزهای اخیر، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، به ارمنستان سفر کرده است. در این سفر توافقنامه چارچوب همکاری راهبردی میان دو کشور درخصوص پروژه «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» (TRIPP) به امضا رسید. همچنین منشور شراکت راهبردی جامع و یادداشت تفاهمی در زمینه تأمین، استخراج و فراوری مواد معدنی حیاتی و کمیاب میان ایروان و واشینگتن امضا شد. آرارات میرزویان، وزیر خارجه ارمنستان، پس از این دیدار گفته است: «ما اندکی پیش، شراکت راهبردی خود را به سطح جدیدی ارتقا داده و آن را بهعنوان شراکت راهبردی جامع تغییر نام دادیم».
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا نیز با تأیید این موضوع تأکید کرد: «این توافقنامه نشاندهنده بزرگترین گامی است که تاکنون برای تبدیل این مسیر تاریخی به یک واقعیت، پیشبرد صلح و افزایش رفاه در ارمنستان و کل منطقه برداشته شده است». در ادامه، وزیر خارجه آمریکا با بیان اینکه همکاریهای ایروان و واشینگتن فقط به پروژه TRIPP محدود نمیشود، افزود: «این روابط در ابعاد بسیار دیگری نیز در حال گسترش است و از اولویتهای اصلی این دولت به شمار میرود. رئیسجمهور شخصا نهتنها به پروژه TRIPP، بلکه به تمامی دستاوردهای دیگری که در حال بنای آن هستیم، بسیار افتخار میکند. همچنین با بهروزرسانی منشور شراکت راهبردی، فرصتی برای ترسیم آینده روابط دوجانبه آمریکا و ارمنستان و ایجاد مسیر جدیدی از فرصتهای اقتصادی برای ارمنیها و آمریکاییها فراهم میشود. صریح بگویم، ما در حال پایهگذاری نوعی مشارکت اقتصادی هستیم که به ارمنیها و آمریکاییها اجازه میدهد به شکوفایی اقتصادی برسند. این یکی از قویترین راهها برای پیونددادن ملتها به یکدیگر است؛ بهگونهای که حاکمیت شما همواره محترم شمرده و منافع متقابل تأمین شود».
با این حال پشت پرده این سفر اتفاق مهم دیگری است. ارمنستان در روز ۱۶ خرداد سال جاری شاهد یکی از مهمترین انتخابات خود است. انتخابات پارلمانی ارمنستان بهزودی برگزار میشود و این مسئله میتواند آینده ارمنستان را همچنان در دست نیکول پاشینیان، نخستوزیر فعلی ارمنستان بسپرد که به سمت آمریکا و اروپا گرایش دارد و آن را برای توسعه رفاه و امنیت کشورش ضروری میداند یا مسیر را به سمت رقبای او و بهویژه ساموئل کاراپتیان، میلیاردر روسی-ارمنی بسپرد که به نوعی از طبقه الیگارشی در این کشور است و به روسیه گرایش دارد. او انگیزههای ملیگرایانه خود را در توسعه ارضی و پسگرفتن خاک میداند. ولی کالجی، پژوهشگر ارشد مرکز تحقیقات استراتژیک و کارشناس مسائل قفقاز به «شرق» میگوید این انتخابات برای آمریکا بسیار حساس است و به همین دلیل است که مقامات ارشد آمریکایی بهصراحت از تداوم نخستوزیری پاشینیان حمایت میکنند. به گفته کالجی، چنانچه پاشینیان شکست بخورد، به احتمال زیاد توافق سر احداث مسیر ترامپ یا همان کریدور زنگزور منتفی میشود. همچنین احتمال درگیری نظامی بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان و تنش در مرزهای شمالی ایران تقویت میشود اما چنانچه پاشینیان سر کار بماند این کشور به سمت آمریکا و اروپا گرایش خواهد داشت.
او پیشبینی نتیجه این انتخابات را دشوار میداند، بهویژه اینکه هر دو تفکر در ارمنستان هواخواهان زیادی دارد. موافقان پاشینیان، مردم خسته از جنگ طولانی و ناامنی هستند و اعتقاد دارند گرایش کشور به سمت شراکت با آمریکا و اروپا منافع آنها را تأمین خواهد کرد اما مخالفان نخستوزیر فعلی با تکیه بر ملیگرایی و تمامیت ارضی و البته سرزنش پاشینیان برای از دست دادن قرهباغ کوهستانی میگویند در صورت گرایش ارمنستان به غرب، احتمال دارد روسیه بازی اوکراین را در ارمنستان تکرار کند و این کشور کوچک را دچار گرفتاری و جنگ گستردهتری کند.
بنابراین آنها گرایش به روسیه را برای کشور خود حاشیه امن تصور میکنند. این تصمیمگیری دشوار شهروندان ارمنستان در شرایطی است که روسیه اخیرا ارمنستان را تهدید به قطع صادرات نفت و گاز به این کشور کرده است. هرچند مرتضی بهروزیفرد، کارشناس انرژی به «شرق» میگوید حجم نیاز ارمنستان به نفت و گاز چندان زیاد نیست و این کشور بهراحتی میتواند روسیه را با دیگر صادرکنندگان نفت و گاز جایگزین کند.
گرجستان در مسیر متفاوت
در گرجستان اما فضا متفاوتتر است و به نظر میرسد این کشور همچنان به روسیه و ایران و شرکای شرقی خود گرایش دارد. در همین زمینه ایرنا به نقل از واشینگتنپست نوشته است: «همزمان با افزایش توجه دولت ترامپ به قفقاز جنوبی، گزارشهای جدید از گسترش روابط دولت گرجستان با ایران خبر میدهد؛ موضوعی که به گفته تحلیلگران آمریکایی، میتواند موقعیت گرجستان را از یک متحد غربی به بازیگری نزدیک به رقبای واشینگتن تغییر دهد».
روزنامه آمریکایی واشینگتنپست با اشاره به سفر روبیو به ارمنستان نوشته است: «این سفر تازهترین مورد از مجموعه دیدارهای سطح بالایی است که نشان میدهد کاخ سفید تا چه اندازه به منطقه قفقاز جنوبی اهمیت میدهد. با این حال، به نظر میرسد دولت ترامپ در این سیاست یک نقطه کور دارد. گرجستان که زمانی یکی از متحدان اصلی آمریکا در منطقه بود، بهتدریج رویکردی ضدآمریکایی پیدا کرده است. دولت این کشور به رهبری حزب «رؤیای گرجستان» طی سالهای اخیر آشکارا روابط خود با روسیه را تقویت کرده و همزمان از پیوندهای غربی فاصله گرفته است؛ اما چیزی که کمتر مورد توجه قرار گرفته، این است که این دولت همزمان روابط خود با ایران را نیز گسترش داده است. گزارش تازه مؤسسه هادسون نشان میدهد دولت گرجستان به ایران اجازه داده شبکهای از مدارس مذهبی، سازمانهای جوانان، نهادهای خیریه و رسانهها را در میان اقلیت شیعه آذریتبار گرجستان ایجاد کند. در شرایطی که دولت ترامپ در تلاش است توافق صلحی میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان بر پایه ایجاد کریدور ترانزیتی میان دو کشور شکل دهد، گرجستان نیز به دنبال نقشآفرینی در این روند است. بدون تردید، بنادر عمیق دریای سیاه گرجستان میتوانند نقش مهمی در انتقال کالا به اروپا ایفا کنند». با این حال، نویسنده هشدار میدهد: «دولت گرجستان احتمالا تلاش خواهد کرد رابطهای مبتنی بر معامله با ترامپ ایجاد کند، در حالی که همین دولت آشکارا در حال نزدیکشدن به یکی از اصلیترین دشمنان آمریکا یعنی ایران است. اوایل امسال نیز معاون وزیر خارجه گرجستان در مراسم سفارت ایران در تفلیس، به مناسبت سالگرد انقلاب اسلامی ۱۹۷۹، سخنرانی کرد». با تمام این اوصاف، محمدجواد شاهجویی، کارشناس صنعت حملونقل و ترانزیت به «شرق» میگوید سرنوشت جنگ ایران بر موازنه قدرت در قفقاز جنوبی بسیار تأثیرگذار خواهد بود.
او توضیح میدهد اگر جنگ ایران به سمت صلح پایدار برود و مشکلات اساسی میان ایران و آمریکا رفع شود کشورهای قفقاز جنوبی میتوانند ایران را به عنوان یک شریک مهم در تولید و ترانزیت انرژی بدانند و بخشی از نیاز انرژی اروپا را تأمین کنند، اما اگر فضای مخاصمه و جنگ ادامه یابد کریدور زنگزور با شراکت ترکیه رونق خواهد داشت؛ چنانکه در حال حاضر تجارت برخی انواع کالا از این کریدور آغاز شده است اما ارمنستان در فضای تخاصم ایران و آمریکا ممکن است جانب احتیاط برای شراکت در این کریدور و گرایش به سمت آمریکا را حفظ کند.
جدال سر شاهرگ ترانزیتی قفقاز جنوبی
جنگ روسیه و اوکراین و حالا جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، مسیرهای ترانزیت انرژی در منطقه را مهمتر از همیشه کرده است. در جنگ روسیه و اوکراین، اروپا درهای بازار انرژی خود را به روی روسیه بست؛ روسیه تا پیش از جنگ، نزدیک به نیمی از گاز اروپا را تأمین میکرد و یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت به قاره سبز بود. این انتخاب اما برای اروپا آسان نبود و هزینههای سنگینی به کشورهای منطقه یورو تحمیل کرد و حالا جنگی دیگر در خلیج فارس و انسداد تنگه هرمز، بار دیگر بازارهای انرژی جهان را به لرزه درآورده است. این دو جنگ بیش از همه کریدورهای ترانزیتی منطقه را برای اروپا و آمریکا مهم کرده است؛ تا آنجا که مسیرهای جایگزین در منطقه و بهویژه قفقاز جنوبی، مرکز توجه بیش از پیش قرار گرفتهاند. قفقاز جنوبی از آن جهت اهمیت دارد که میتواند کشورهای تولیدکننده نفت و گاز حومه دریای خزر را از طریق کریدور زنگزور و سایر مسیرهای ترانزیتی تعریفشده، به ترکیه و سپس اروپا متصل و البته جای پای روسیه را در این منطقه کمرنگ کند.
رویگردانی باکو از مسکو
در این میان، جمهوری آذربایجان قاطعتر از سایر کشورهای منطقه، مقابل روسیه قد علم کرده است. این روزها روابط باکو و مسکو تیرهتر از همیشه بوده و نمود این اختلافات در روابط دیپلماتیک و لفاظیهای دو کشور علیه یکدیگر، برخوردهای تلافیجویانه امنیتی و نظامی و حتی در رسانههای دو کشور عیان است. هرچند اختلافات روسیه و جمهوری آذربایجان در تاریخ این کشورها ریشهدار است، ولی کشورهای کوچک قفقاز جنوبی و ازجمله جمهوری آذربایجان کمتر قدرت رویارویی با روسیه بزرگ را داشتهاند و این کشورها بهنوعی حیاطخلوت روسیه به شمار میآمدند، اما این وضعیت ادامهدار نشد و باتلاق جنگ اوکراین، روسیه را بلعید و شیرازه امور قفقاز جنوبی از دست روسیه خارج شده است. جنگ اول قرهباغ بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان به اختلافات میان باکو و مسکو دامن زد؛ چراکه روسیه با حمایت تسلیحاتی و لجستیکی از ارمنستان، به آذربایجان پشت کرد و بیاعتمادی این کشور به مسکو را به دنبال داشت. پس از جنگ دوم قرهباغ در سال ۲۰۲۰، روسیه بهعنوان میانجی صلح بین دو کشور ظاهر شد، اما این تنها ظاهر ماجرا بود و شکاف بین دو کشور آذربایجان و روسیه را بیشتر کرد؛ چراکه رفتار منفعلانه روسها در قبال محاصره منطقه و جلوگیری از تسلط کامل آذربایجان بر قرهباغ در سال ۲۰۲۳، خشم باکو را برانگیخت. در بحبوحه این جنگ بود که روسیه کریدور زنگزور را بهعنوان وجهالمصالحه بین ارمنستان و جمهوری آذربایجان مطرح کرد. این اتفاق در حالی رخ داد که پیش از این تصور میشد روسیه کریدور زنگزور را تهدیدی امنیتی برای خود تصور میکند؛ چراکه ترکیه را بهعنوان عضو ناتو به دریای خزر و قفقاز جنوبی متصل میکند، اما در کمال شگفتی نهتنها روسیه موافقت خود را با احداث کریدور زنگزور اعلام کرد، بلکه وزارت خارجه روسیه مدعی شد ایران را برای پذیرش چنین کریدوری «مجاب» خواهد کرد. رفتار دور از انتظار روسیه درباره کریدور زنگزور در شرایطی رخ داد که کارشناسان حملونقل و انرژی معتقد بودند جنگ اوکراین زمینه حذف روسیه از بازار انرژی اروپا را فراهم کرده است و کریدور زنگزور میتواند یک مسیر جایگزین بسیار مهم برای ترانزیت انرژی از حاشیه دریای خزر به ترکیه و سپس اروپا باشد. بنابراین نقشآفرینی روسیه در کریدور زنگزور میتواند تسلط نسبی و اهرم فشار این کشور را بر بازار انرژی اروپا احیا کند.
بااینحال، تیرگی روابط جمهوری آذربایجان و روسیه سبب شد این کشور روی شرکای راهبردی دیگری مانند ترکیه، اسرائیل و آمریکا متمرکز شود و فاصله خود را با روسیه بیشتر کند و اخیرا با امضای توافقنامه موسوم به صلح سهجانبه میان جمهوری آذربایجان، ارمنستان و آمریکا، فصل تازهای از رابطه با آمریکا را کلید بزند. توافقی که یک بند مهم آن، احداث مسیر ترامپ یا همان کریدور زنگزور با مشارکت آمریکاست.
ارمنستان در منگنه
در ارمنستان اما اوضاع پیچیدهتر است. بخش گستردهای از مرزهای این کشور کوچک و نسبتا فقیر در جوار جمهوری آذربایجان و متحد آن ترکیه است؛ کشوری که سالهای طولانی با ارمنستان سر منطقه قرهباغ کوهستانی جنگیده است. این منطقه برای ارمنستان از آن جهت اهمیت دارد که نیروی محرکه جنبش استقلال ملی ارمنستان در سالهای دهه ۱۹۹۰ بوده است. بااینحال، ارمنستان در سال ۲۰۲۳ و طی جنگ مجبور شد قرهباغ کوهستانی را بهطور قطعی به جمهوری آذربایجان واگذار کند و به این ترتیب ملیگرایی ارمنی یکی از پایه کلیدی خود را از دست داد و با از دست رفتن قرهباغ کوهستانی و واگذاری آن به جمهوری آذربایجان، کنترل روسیه بر سیاست خارجی ارمنستان کاهش یافت؛ خاصه اینکه جمهوری آذربایجان خواهان ایجاد کریدور زنگزور در خاک ارمنستان است. این کشور تلاش میکند تا با احداث کریدور زنگزور، خاک جمهوری آذربایجان را به بخش جداافتاده قلمرو خود یعنی نخجوان متصل کرده و البته از طریق این کریدور مهم و اتصال به ترکیه و سپس اروپا، قدرت اقتصادی و ژئوپلیتیک خود را تقویت کند. این کریدور از نواری باریک در خط مرزی ایران و ارمنستان میگذرد و به دلیل اینکه موقعیت ژئوپلیتیک ایران را تضعیف میکند، بارها با مخالفت ایران مواجه شده است. ارمنستان به لحاظ اقتصادی و تجاری وابستگی درخور توجهی به روسیه دارد و حالا این کشور بازنده در جنگ با جمهوری آذربایجان که البته منفعت چندانی از شراکت با روسیه نبرده، به دنبال تنوعبخشی به شرکای راهبردی خود و نزدیکی بیشتر به اروپا و آمریکاست تا آنجا که اندیشه الحاق ارمنستان به اتحادیه اروپا در سر سیاستمداران این کشور است و چندی پیش با جمهوری آذربایجان و آمریکا سر یک میز نشسته و با احداث مسیر ترامپ به شرط سرمایهگذاری گسترده آمریکا در این کشور موافقت کرده است. در همین زمینه و در روزهای اخیر، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، به ارمنستان سفر کرده است. در این سفر توافقنامه چارچوب همکاری راهبردی میان دو کشور درخصوص پروژه «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» (TRIPP) به امضا رسید. همچنین منشور شراکت راهبردی جامع و یادداشت تفاهمی در زمینه تأمین، استخراج و فراوری مواد معدنی حیاتی و کمیاب میان ایروان و واشینگتن امضا شد. آرارات میرزویان، وزیر خارجه ارمنستان، پس از این دیدار گفته است: «ما اندکی پیش، شراکت راهبردی خود را به سطح جدیدی ارتقا داده و آن را بهعنوان شراکت راهبردی جامع تغییر نام دادیم».
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا نیز با تأیید این موضوع تأکید کرد: «این توافقنامه نشاندهنده بزرگترین گامی است که تاکنون برای تبدیل این مسیر تاریخی به یک واقعیت، پیشبرد صلح و افزایش رفاه در ارمنستان و کل منطقه برداشته شده است». در ادامه، وزیر خارجه آمریکا با بیان اینکه همکاریهای ایروان و واشینگتن فقط به پروژه TRIPP محدود نمیشود، افزود: «این روابط در ابعاد بسیار دیگری نیز در حال گسترش است و از اولویتهای اصلی این دولت به شمار میرود. رئیسجمهور شخصا نهتنها به پروژه TRIPP، بلکه به تمامی دستاوردهای دیگری که در حال بنای آن هستیم، بسیار افتخار میکند. همچنین با بهروزرسانی منشور شراکت راهبردی، فرصتی برای ترسیم آینده روابط دوجانبه آمریکا و ارمنستان و ایجاد مسیر جدیدی از فرصتهای اقتصادی برای ارمنیها و آمریکاییها فراهم میشود. صریح بگویم، ما در حال پایهگذاری نوعی مشارکت اقتصادی هستیم که به ارمنیها و آمریکاییها اجازه میدهد به شکوفایی اقتصادی برسند. این یکی از قویترین راهها برای پیونددادن ملتها به یکدیگر است؛ بهگونهای که حاکمیت شما همواره محترم شمرده و منافع متقابل تأمین شود».
با این حال پشت پرده این سفر اتفاق مهم دیگری است. ارمنستان در روز ۱۶ خرداد سال جاری شاهد یکی از مهمترین انتخابات خود است. انتخابات پارلمانی ارمنستان بهزودی برگزار میشود و این مسئله میتواند آینده ارمنستان را همچنان در دست نیکول پاشینیان، نخستوزیر فعلی ارمنستان بسپرد که به سمت آمریکا و اروپا گرایش دارد و آن را برای توسعه رفاه و امنیت کشورش ضروری میداند یا مسیر را به سمت رقبای او و بهویژه ساموئل کاراپتیان، میلیاردر روسی-ارمنی بسپرد که به نوعی از طبقه الیگارشی در این کشور است و به روسیه گرایش دارد. او انگیزههای ملیگرایانه خود را در توسعه ارضی و پسگرفتن خاک میداند. ولی کالجی، پژوهشگر ارشد مرکز تحقیقات استراتژیک و کارشناس مسائل قفقاز به «شرق» میگوید این انتخابات برای آمریکا بسیار حساس است و به همین دلیل است که مقامات ارشد آمریکایی بهصراحت از تداوم نخستوزیری پاشینیان حمایت میکنند. به گفته کالجی، چنانچه پاشینیان شکست بخورد، به احتمال زیاد توافق سر احداث مسیر ترامپ یا همان کریدور زنگزور منتفی میشود. همچنین احتمال درگیری نظامی بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان و تنش در مرزهای شمالی ایران تقویت میشود اما چنانچه پاشینیان سر کار بماند این کشور به سمت آمریکا و اروپا گرایش خواهد داشت.
او پیشبینی نتیجه این انتخابات را دشوار میداند، بهویژه اینکه هر دو تفکر در ارمنستان هواخواهان زیادی دارد. موافقان پاشینیان، مردم خسته از جنگ طولانی و ناامنی هستند و اعتقاد دارند گرایش کشور به سمت شراکت با آمریکا و اروپا منافع آنها را تأمین خواهد کرد اما مخالفان نخستوزیر فعلی با تکیه بر ملیگرایی و تمامیت ارضی و البته سرزنش پاشینیان برای از دست دادن قرهباغ کوهستانی میگویند در صورت گرایش ارمنستان به غرب، احتمال دارد روسیه بازی اوکراین را در ارمنستان تکرار کند و این کشور کوچک را دچار گرفتاری و جنگ گستردهتری کند.
بنابراین آنها گرایش به روسیه را برای کشور خود حاشیه امن تصور میکنند. این تصمیمگیری دشوار شهروندان ارمنستان در شرایطی است که روسیه اخیرا ارمنستان را تهدید به قطع صادرات نفت و گاز به این کشور کرده است. هرچند مرتضی بهروزیفرد، کارشناس انرژی به «شرق» میگوید حجم نیاز ارمنستان به نفت و گاز چندان زیاد نیست و این کشور بهراحتی میتواند روسیه را با دیگر صادرکنندگان نفت و گاز جایگزین کند.
گرجستان در مسیر متفاوت
در گرجستان اما فضا متفاوتتر است و به نظر میرسد این کشور همچنان به روسیه و ایران و شرکای شرقی خود گرایش دارد. در همین زمینه ایرنا به نقل از واشینگتنپست نوشته است: «همزمان با افزایش توجه دولت ترامپ به قفقاز جنوبی، گزارشهای جدید از گسترش روابط دولت گرجستان با ایران خبر میدهد؛ موضوعی که به گفته تحلیلگران آمریکایی، میتواند موقعیت گرجستان را از یک متحد غربی به بازیگری نزدیک به رقبای واشینگتن تغییر دهد».
روزنامه آمریکایی واشینگتنپست با اشاره به سفر روبیو به ارمنستان نوشته است: «این سفر تازهترین مورد از مجموعه دیدارهای سطح بالایی است که نشان میدهد کاخ سفید تا چه اندازه به منطقه قفقاز جنوبی اهمیت میدهد. با این حال، به نظر میرسد دولت ترامپ در این سیاست یک نقطه کور دارد. گرجستان که زمانی یکی از متحدان اصلی آمریکا در منطقه بود، بهتدریج رویکردی ضدآمریکایی پیدا کرده است. دولت این کشور به رهبری حزب «رؤیای گرجستان» طی سالهای اخیر آشکارا روابط خود با روسیه را تقویت کرده و همزمان از پیوندهای غربی فاصله گرفته است؛ اما چیزی که کمتر مورد توجه قرار گرفته، این است که این دولت همزمان روابط خود با ایران را نیز گسترش داده است. گزارش تازه مؤسسه هادسون نشان میدهد دولت گرجستان به ایران اجازه داده شبکهای از مدارس مذهبی، سازمانهای جوانان، نهادهای خیریه و رسانهها را در میان اقلیت شیعه آذریتبار گرجستان ایجاد کند. در شرایطی که دولت ترامپ در تلاش است توافق صلحی میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان بر پایه ایجاد کریدور ترانزیتی میان دو کشور شکل دهد، گرجستان نیز به دنبال نقشآفرینی در این روند است. بدون تردید، بنادر عمیق دریای سیاه گرجستان میتوانند نقش مهمی در انتقال کالا به اروپا ایفا کنند». با این حال، نویسنده هشدار میدهد: «دولت گرجستان احتمالا تلاش خواهد کرد رابطهای مبتنی بر معامله با ترامپ ایجاد کند، در حالی که همین دولت آشکارا در حال نزدیکشدن به یکی از اصلیترین دشمنان آمریکا یعنی ایران است. اوایل امسال نیز معاون وزیر خارجه گرجستان در مراسم سفارت ایران در تفلیس، به مناسبت سالگرد انقلاب اسلامی ۱۹۷۹، سخنرانی کرد». با تمام این اوصاف، محمدجواد شاهجویی، کارشناس صنعت حملونقل و ترانزیت به «شرق» میگوید سرنوشت جنگ ایران بر موازنه قدرت در قفقاز جنوبی بسیار تأثیرگذار خواهد بود.
او توضیح میدهد اگر جنگ ایران به سمت صلح پایدار برود و مشکلات اساسی میان ایران و آمریکا رفع شود کشورهای قفقاز جنوبی میتوانند ایران را به عنوان یک شریک مهم در تولید و ترانزیت انرژی بدانند و بخشی از نیاز انرژی اروپا را تأمین کنند، اما اگر فضای مخاصمه و جنگ ادامه یابد کریدور زنگزور با شراکت ترکیه رونق خواهد داشت؛ چنانکه در حال حاضر تجارت برخی انواع کالا از این کریدور آغاز شده است اما ارمنستان در فضای تخاصم ایران و آمریکا ممکن است جانب احتیاط برای شراکت در این کریدور و گرایش به سمت آمریکا را حفظ کند.
منبع : شرق
